Rb. Midden-Nederland, 22-11-2017, nr. C/16/436924 / KG RK 17-357 en C/16/436929 / KG RK 17-358

[verzoekster (in beide zaken)] heeft een verzoek ingediend op grond van artikel 3:251 lid 1 BW (Titel 9, afdeling 2 Boek 3 BW). Artikel 3:250 lid 1 BW geeft als hoofdregel dat verkoop van verpande goederen in het openbaar dient plaats te vinden en op de gebruikelijke voorwaarden. Artikel 3: 251 BW geeft de pandhouder of de pandgever de mogelijkheid de voorzieningenrechter te verzoeken dat het verpande goed zal worden verkocht op een van artikel 3:250 BW afwijzende wijze of aan de pandhouder zal verblijven. Voorwaarde voor een afwijkende wijze van verkoop is wel dat met voldoende mate van zekerheid dient vast te staan dat die afwijkende wijze van verkoop leidt tot een hogere verkoopopbrengst.

Relatieve bevoegdheid op grond van 438a Rv

De hoofdregel voor het vaststellen van de relatieve bevoegdheid is neergelegd in artikel 262 Rv. Op die hoofdregel vormt (onder andere) artikel 438a Rv een uitzondering. In dit artikel is bepaald dat in zaken betreffende een executie die volgens de tweede en de derde titel van Boek II Rv of titel 9, Boek 3 BW worden ingeleid door een verzoekschrift aan de voorzieningenrechter van de rechtbank, bevoegd is de voorzieningenrechter in wiens rechtsgebied de te executeren zaken zich geheel of grotendeels bevinden of de executie zal geschieden. Onderhavig geschil betreft een (afwijkende) wijze van executie die is geregeld in titel 9 van Boek 3 BW, zodat de relatieve bevoegdheid in onderhavige zaak moet worden vastgesteld aan de hand van de bijzondere regeling van artikel 438a lid 1 Rv.

Zaken als bedoeld in artikel 438a Rv

Vervolgens dient te worden beoordeeld of een aandeel een zaak is als bedoeld in artikel 438a Rv. Artikel 3:1 BW bepaalt dat goederen alle zaken en alle vermogensrechten zijn. Artikel 3:2 BW bepaalt dat zaken voor de voor menselijke beheersing vatbare stoffelijke objecten zijn. Vermogensrechten zijn, blijkens artikel 3:6 BW, rechten die, hetzij afzonderlijk hetzij tezamen met een ander recht, overdraagbaar zijn, of er toe strekken de rechthebbende stoffelijk voordeel te verschaffen, ofwel verkregen zijn in ruil voor verstrekt of in het vooruitzicht gesteld stoffelijk voordeel. De voorzieningenrechter stelt vast dat een aandeel een vermogensrecht is en zodoende ook een goed is als bedoeld in artikel 3:1 BW.

Resteert de vraag of met zaken in artikel 438a Rv, alleen wordt verwezen naar zaken als bedoeld in artikel 3:2 BW. De voorzieningenrechter is van oordeel dat dit niet het geval is. In de commentaren op artikel 438a Rv is onder meer geschreven dat (de in artikel 438a Rv genoemde) titel 2 en 3 Rv de executie van goederen (niet zijnde registergoederen), betreft, terwijl titel 9 Boek 3 BW op de executie door een pandhouder ziet. Naar het oordeel van de voorzieningenrechter heeft de executie door de pandhouder, zoals bepaald in titel 9 Boek 3 BW, betrekking op dezelfde benoemde goederen als waarop titel 2 en 3 Rv zien. Zodoende ziet de executie door de pandhouder, zoals bepaald in titel 9 Boek 3 BW, ook op goederen en dus ook op aandelen, nu aandelen, zoals hiervoor is vastgesteld, kwalificeren als goederen.

Nu is vastgesteld dat aandelen zaken zijn als bedoeld in artikel 438a Rv, dient te worden beoordeeld welke voorzieningenrechter bevoegd is: de voorzieningenrechter in wiens rechtsgebied de aandelen (de te executeren zaken) zich geheel of grotendeels bevinden of de voorzieningenrechter in wiens rechtsgebied de executie zal geschieden.

De plaats waar de te executeren zaken zich bevinden

De vraag ligt voor waar de aandelen, waarop het pandrecht van [verzoekster (in beide zaken)] rust, zich bevinden. Nu partijen hierover geen duidelijkheid hebben verschaft, is thans niet duidelijk waar de aandelen zich bevinden. In dat geval dient te worden aangeknoopt bij de plaats waar het aandeelhoudersregister zich bevindt. Echter, nu partijen zich niet hebben uitgelaten over de plaats waar het aandeelhoudersregister (als het register al voorhanden zou zijn), biedt het aandeelhoudersregister geen aanknopingspunt voor de beoordeling van de relatieve bevoegdheid in onderhavig verzoek.

Het rechtsgebied waar de executie zal geschieden

Nu de relatieve bevoegdheid niet kan worden vastgesteld aan de hand van de plaats waar de aandelen zich bevinden, dient te worden beoordeeld in wiens rechtsgebied de executie zal geschieden. Naar het oordeel van de voorzieningenrechter dient daarbij te worden aangeknoopt bij de plaats van de statutaire zetel van de vennootschap ten laste van wie de executiemaatregelen worden getroffen.

De uitwinning van de pandrechten zal plaatsvinden ten laste van het vermogen van [verweerster sub 1 in de zaak KG RK 17-358] en [verweerster sub 1 in de zaak KG RK 17-357] . De executie zal zodoende plaatsvinden daar waar [verweerster sub 1 in de zaak KG RK 17-358] en [verweerster sub 1 in de zaak KG RK 17-357] (statutair) zijn gevestigd. Nu [verweerster sub 1 in de zaak KG RK 17-358] gevestigd is te [vestigingsplaats] , is in het verzoek gericht tegen [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-358] c.s. de voorzieningenrechter van de rechtbank Midden-Nederland, locatie Utrecht bevoegd van het verzoek kennis te nemen. In het verzoek gericht tegen [verweerster sub 1 in de zaak KG RK 17-357] is de voorzieningenrechter van de rechtbank Gelderland bevoegd.

Forumkeuze in akte van aandelenoverdracht

Hiervoor is vastgesteld dat de voorzieningenrechter bevoegd is om kennis te nemen van het verzoek gericht tegen [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-358] c.s. [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-358] c.s. en [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-357] c.s. hebben zich echter op het standpunt gesteld dat de voorzieningenrechter van de rechtbank Den Haag bevoegd is, omdat partijen in de akte van aandelenoverdracht woonplaats hebben gekozen te [woonplaats] . De vraag ligt voor of deze forumkeuze ertoe leidt dat voorzieningenrechter van de rechtbank Midden-Nederland en de voorzieningenrechter van de rechtbank Gelderland toch niet bevoegd zijn. Deze vraag wordt ontkennend beantwoord en daarvoor is het volgende redengevend.

De relatieve bevoegdheid in dagvaardingsprocedures is geregeld in afdeling 3, Titel 2 Boek I Rv (de artikelen 99 tot en met 110). Artikel 108 Rv bepaalt dat indien partijen bij overeenkomst een rechter hebben aangewezen voor de kennisneming van geschillen die zijn ontstaan of zullen ontstaan naar aanleiding van een bepaalde rechtsbetrekking die tot hun vrije bepaling staat, die rechter bij uitsluiting bevoegd is. Dit brengt mee dat de domiciliekeuze in de akte leidt tot bevoegdheid van rechtbank Den Haag inzake dagvaardingsprocedures.

De relatieve bevoegdheid in verzoekschriftprocedures is daarentegen geregeld in afdeling 2, Titel 3 Boek I Rv (de artikelen 262 tot en met 270). Deze afdeling kent geen regeling vergelijkbaar met artikel 108 Rv. Verder bepaalt artikel 270 Rv dat de rechter zo nodig ambtshalve de relatieve bevoegdheid dient te toetsen. Bij de wijziging van artikel 270 Rv is in de wetsgeschiedenis, onder meer, het volgende overwogen:

“Evenals het geval was in de toelichting op artikel 2.2.2, is er aanleiding de toelichting dit artikel aan te vangen met een algemenere opmerking van wetssystematische aard die betrekking heeft op dit artikel en de verdere artikelen van deze afdeling, met uitzondering alleen van artikel 3.2.6. In deze artikelen wordt bepaald dat de rechter «bevoegd» is; anders dan in afdeling 2.2 staat er niet dat de rechter «mede» bevoegd is. De bedoeling van dit verschil is, tot uitdrukking te brengen dat in de onderhavige afdeling, bevattende bepalingen voor de relatieve bevoegdheid in verzoekschriftprocedures, geen alternatieve bevoegdheden worden gegeven naast de hoofdregel van artikel 3.2.1, maar specifieke bevoegdheden die in beginsel de desbetreffende materie beheersen. Het systeem is daardoor minder soepel dan het systeem dat geldt voor de dagvaardingsprocedures. Dat is ook de bedoeling en het strookt met de gedachte dat er in verzoekschriftprocedures minder plaats is voor vrijheid van de betrokkenen om de procedure te beïnvloeden. Uitgangspunt is in deze zaken dat de rechter de relatieve bevoegdheid ambtshalve moet toetsen. Immers het gaat doorgaans om zaken waarin de rechtsgevolgen niet ter vrije bepaling van partijen staan. Dat heeft zijn consequenties ook voor het bevoegdheidsrecht. Overigens blijkt uit artikel 3.2.8 en de op dat artikel gegeven toelichting dat het systeem ook niet volstrekt rigide is: In beginsel is stilzwijgende forumkeuze mogelijk. Daarop wordt hieronder teruggekomen.” (MvT, Kamerstukken II, 1999/2000, 26 855, nr. 3).

Uit het voorgaande leidt de voorzieningenrechter af dat de regels over relatieve bevoegdheid in verzoekschriftprocedures niet van regelend recht zijn en dat de ratio van het voorschrift van artikel 270 lid 1 Rv de bescherming van partijen is. Daarbij moet worden aangenomen dat de wetgever heeft willen voorkomen dat partijen zich reeds vóór het ontstaan van een geschil kunnen binden aan een bij overeenkomst bepaalde bevoegde rechter, omdat partijen bij het aangaan van de overeenkomst de gevolgen van die overeenkomst niet goed hebben kunnen overzien.

Het voorgaande leidt ertoe dat de door partijen gemaakte forumkeuze in de akte niet tot gevolg heeft dat de rechtbank Den Haag bij uitsluiting bevoegd is om kennis te nemen van ieder geschil dat uit de akte voortvloeit. De forumkeuze geldt niet ten aanzien van verzoekschriftprocedures, waaronder het onderhavige. Dat geldt te meer nu partijen de voorzieningenrechter niet gezamenlijk hebben verzocht het verzoek voort te zetten (een zogenaamde stilzwijgende forumkeuze). [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-358] c.s. en [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-357] c.s. hebben nu juist een bevoegdheidsincident opgeworpen. Daarentegen heeft [A] zich tegen de stellingen van [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-358] c.s. en [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-357] c.s. verweerd en ter zitting verzocht de verzoeken inhoudelijk te behandelen.

De voorzieningenrechter zal, met in achtneming van hetgeen hiervoor is overwogen, zich bevoegd verklaren om van het verzoek gericht tegen [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-358] c.s. kennis te nemen.

Procedure tegen [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-357] c.s.

Hiervoor is overwogen dat de voorzieningenrechter van de rechtbank Gelderland bevoegd is van het verzoek gericht tegen [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-357] c.s. kennis te nemen. De voorzieningenrechter is echter van oordeel dat tussen de onderwerpen van beide verzoeken een zodanige samenhang bestaat dat de verzoeken om redenen van doelmatigheid een gezamenlijke behandeling door één en dezelfde rechter rechtvaardigt. Nu de voorzieningenrechter van deze rechtbank bevoegd is kennis te nemen van het verzoek gericht tegen [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-358] c.s., zal de voorzieningenrechter, op grond van artikel 285 lid 2 Rv, voeging van het verzoek gericht tegen [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-357] c.s. bevelen met het verzoek tegen [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-358] c.s.

Inhoudelijke behandeling van de verzoeken

Ter terechtzitting op 31 oktober 2017 is besproken dat [verzoekster (in beide zaken)] in de gelegenheid zal worden gesteld om bij akte nader toe te lichten of, en zo niet waarom niet, de blokkeringsregeling in onderhavig verzoek dient te worden gevolgd. [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-358] c.s. en [verweerder sub 2 in de zaak KG RK 17-357] c.s. zullen vervolgens in de gelegenheid worden gesteld daarop een antwoordakte te nemen.