41.3 Wat brengt de toekomst?

Het veld overziend verwacht ik een verdere ontwikkeling op een aantal fronten. Nu partijen, daarbij ook geholpen door boeken als ‘Inleiding tot het Europees bestuursrecht’ en alerte annotatoren, steeds beter worden in het aanvoeren van EU-argumenten wordt ook steeds meer betoogd dat de toepassing van ons procesrecht niet door de EU-beugel kan. Probleem bij het beoordelen van dergelijke betogen als rechter is dat het Hof nog altijd niet helder is in het toetsingskader.1 Soms toetst het procesrecht alleen aan de twee Rewe-beginselen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid,2 soms tevens aan artikel 47 Handvest inzake het recht op effectieve rechtsbescherming,3 soms aan gelijkwaardigheid en artikel 47 Handvest,4 en soms alleen aan artikel 47 Handvest.5 Er is met enige moeite en goede wil wel (enige) systematiek te ontdekken in deze rechtspraak.6 Het zou echter goed zijn als het Hof zelf hierin zelf duidelijkheid schept. Ik verwacht die op niet al te lange termijn wel.7 Mogelijk zal dat betekenen dat alle eisen opgaan in artikel 47 Handvest, waarmee in ieder geval het afzonderlijk vereiste van doeltreffendheid verdwijnt. Het element van gelijkwaardigheid zal dan wel moeten worden ingelijfd in artikel 47 Handvest. Procesrecht dat een onderscheid maakt tussen de beoordeling van nationale en EU-beroepsgronden is en blijft immers ongewenst.

In het milieurecht geldt Europees bestuursprocesrecht in de vorm van het Verdrag van Aarhus, geïmplementeerd in het Unierecht via onder meer de RIE en de Mer-richtlijn.8 In het bijzonder milieu-NGO’s ontlenen aan dit Verdrag vergaande rechten. Zo kan hen niet het relativiteitsvereiste worden tegengeworpen in nationale milieugeschillen, althans voorzover zij een beroep doen op Europees milieurecht in ruime zin.9 Over dit Verdrag komen vanuit Luxemburg met enige regelmaat uitspraken.10 Ongetwijfeld zullen die ook in Nederland van invloed blijven op de procesvoering in milieugeschillen.11

Soms geeft het Hof ook meer inhoudelijke eisen aan wat en hoe de rechter moet beoordelen.12 En een enkele keer zegt het Hof iets over wat een nationale rechter niet mag beoordelen en geeft daarmee grenzen aan de toetsingsintensiteit.13 Dit laatste past naar mijn mening niet goed in het leerstuk van de nationale procesautonomie. Het Hof moet zich beperken tot het aangeven van de Europese ondergrens. Die ligt in de twee Rewe-beginselen en artikel 47 Handvest (al dan niet ‘gefuseerd’, zie hierboven). De intensiteit van de toetsing moet daar- binnen passen.14 De bovengrens – wat de rechter niet mag doen – is naar mijn mening een nationale, en niet een Europese. Die nationale bovengrens wordt doorgaans gevormd door de beslissingsruimte voor het bestuur: daarin mag de rechter niet treden. Maar mochten ergens in de EU in een lidstaat daarover andere gedachten bestaan, dan dient het Hof zich naar mijn mening te onthouden van instructies daarover. Dat daarmee onvermijdelijk verschillen ontstaan tussen lidstaten vind ik acceptabel. Een volledige uniformiteit – in materiële of procedurele normen inclusief de toepassing daarvan in de rechtspraktijk – is hoe dan ook een fictie.15 Gezien de verschillen tussen de vooralsnog diepgewortelde rechtstradities en rechtsculturen moeten we dat ook niet willen denk ik. De toekomst zal leren hoe dit verder uitkristalliseert. Nu het EU-recht steeds dieper ingrijpt in de nationale rechtsorde onder andere doordat partijen zich er meer op beroepen komt hier wellicht een ‘derde generatie’ rechtspraak op gang over een laatste bastillon dat in de weg staat aan het succes van EU-betogen: de (enigszins) terughoudende toetsing. Ik betitel dit voor deze bijdrage als derde generatie omdat het naar mijn mening weer van een andere, potentieel meer ingrijpende orde is dan vraagstukken rond nationale beroepstermijnen, ambtshalve toepassing en relativiteit.

De bevoegdheidsverdeling in het Nederlandse recht tussen de verschillende takken van rechterlijke sport is wellicht eveneens een laatste bolwerk dat onder vuur kan komen te liggen.16 Daarbij komt mogelijk ook artikel 8:5 Awb en de daarbij behorende lijst in de vuurlinie. Partijen betogen soms dat de gang naar de civiele rechter voor bepaalde besluiten in strijd is met het vereiste van effectieve rechtsbescherming, bijvoorbeeld vanwege de daarmee gemoeide kosten of de samenhang met andere – wel appellabele – besluiten.17