3.2 Is artikel 1:95 lid 1 BW van toepassing bij een gemeenschappelijke verkrijging door de echtgenoten?

442. Zoals in de inleiding van deze paragraaf reeds aangegeven, bestaat er in de literatuur geen eenduidige opvatting over de vraag of artikel 1:95 lid 1 BW überhaupt wel geldt wanneer een goed door de echtgenoten gezamenlijk wordt verkregen. Met name Perrick is van mening dat artikel 1:95 lid 1 BW in dat geval in het geheel niet van toepassing is.1 Anderen menen evenwel dat er geen goede reden is om bij een gezamenlijke verkrijging door de echtgenoten aan artikel 1:95 lid 1 BW haar werking te ontzeggen.2 In de tekst van artikel 1:95 lid 1 BW is geen directe aanwijzing voor de ene of de andere visie te vinden, terwijl beide kampen ter ondersteuning van hun standpunt een beroep kunnen doen op passages uit de parlementaire geschiedenis. Zo is in de toelichting op artikel 1:95 lid 1 BW het volgende te lezen (onderstreping en dikgedrukte passages TS):3

Uit de woorden ‘aan één echtgenoot’ kan worden afgeleid dat de wetgever de regeling van zaaksvervanging bij de wettelijke gemeenschap van goederen alléén van toepassing heeft willen laten zijn wanneer het vervangende goed uitsluitend wordt geleverd aan de echtgenoot van wie het verloren goed daarvóór was, en dus niet in die gevallen dat het vervangende goed aan beide echtgenoten wordt geleverd.4 Eenzelfde aanwijzing kan worden gevonden in de parlementaire geschiedenis van de Wet beperking gemeenschap van goederen, waar de initiatiefnemers ingaan op de casus dat een vrouw reeds vóór het huwelijk een auto had die daardoor buiten de huwelijksgemeenschap viel, welke auto zij tijdens het huwelijk heeft ingeruild voor een andere auto, die zij voor meer dan de helft betaalde uit de inruilprijs van haar oude auto en voor de rest uit middelen van de huwelijksgemeenschap. De initiatiefnemers vervolgen dan (onderstreping en dikgedrukte passage TS):5

Voorstanders van de opvatting dat artikel 1:95 lid 1 BW onverkort geldt wanneer een goed gezamenlijk aan de beide echtgenoten wordt geleverd, verwijzen op hun beurt naar weer een andere passage uit de parlementaire toelichting bij artikel 1:95 lid 1 BW. Het gaat dan om de volgende passage, waarbij men zich dan beperkt tot de laatste twee zinnen (die in het citaat hieronder door mij onderstreept zijn), en waarbij de woorden ‘al dan niet’ (in het citaat hieronder door mij dikgedrukt) door de betreffende schrijvers worden uitgelicht:6

De betreffende passage is wat ruimer geciteerd dan enkel de laatste twee zinnen, omdat daarmee duidelijk wordt in welke context die laatste twee zinnen moeten worden gelezen. Uit die context kan immers niet stellig worden afgeleid dat artikel 1:95 lid 1 BW ook bij een gezamenlijke verkrijging door de echtgenoten van toepassing zou zijn. Met de constatering dat ‘wanneer het goed aan beide echtgenoten is geleverd, zij samen eigenaar zijn, ongeacht of het goed al dan niet in de huwelijksgemeenschap valt’ lijkt niet specifiek op de regeling van zaaksvervanging te worden geduid. In de zin die onmiddellijk aan die passage voorafgaat, wordt namelijk geschreven (onderstreping TS):

Dat een goed dat door de beide echtgenoten gezamenlijk is verkregen buiten de huwelijksgemeenschap valt, lijkt dus vooral in verband gebracht te worden met de titel van die verkrijging of met de aanwezigheid van een uitsluitingsclausule, en niet zozeer met artikel 1:95 lid 1 BW. Ten aanzien van artikel 1:95 lid 1 BW wordt aan het begin van de geciteerde passage alleen maar opgemerkt dat primair van belang is aan wie het goed wordt geleverd. Artikel 1:95 lid 1 BW is dus uitsluitend relevant voor de daaropvolgende vraag of het geleverde goed wel of niet in de huwelijksgemeenschap valt. Voor het antwoord op die vraag zou dan overeind blijven dat een goed alléén buiten de huwelijksgemeenschap kan vallen, wanneer het uitsluitend is geleverd aan de echtgenoot uit wiens privévermogen de tegenprestatie is voldaan. Op grond van het voorgaande lijkt de parlementaire geschiedenis erop te duiden dat artikel 1:95 lid 1 BW niet van toepassing is wanneer het vervangende goed aan beide echtgenoten gezamenlijk wordt geleverd. De parlementaire geschiedenis heeft echter geen kracht van wet. Bovendien wordt in geen van de passages duidelijk gemaakt waaróm artikel 1:95 lid 1 BW niet bij een gemeenschappelijke verkrijging door de echtgenoten zou gelden. In de kwalificatie van de goederenrechtelijke structuur van de breukdelengemeenschap naar geldend recht is daar eigenlijk geen goede reden voor. In de alternatieve opvatting is die reden er juist wél. Dit kan als volgt worden toegelicht.

443. In hoofdstuk 7 is uiteengezet dat de goederenrechtelijke rechtsbetrekking die de regeling van zaaksvervanging bij de wettelijke gemeenschap van goederen beoogt te beschermen, de enig eigendomspositie van een echtgenoot is.7 Die positie dreigt door de werking van boedelmenging aangetast te worden. Waar een echtgenoot enig eigenaar van het verloren goed was (het 'eigen vermogen'), wordt dat verloren goed vervangen door een goed dat door de werking van boedelmenging gemeenschappelijk eigendom dreigt te worden. Zaaksvervanging beoogt dat te voorkomen, en in die zin kwalificeert zaaksvervanging als een uitzondering op de werking van boedelmenging. In hoofdstuk 7 is echter óók uiteengezet dat voor het ingrijpen middels zaaksvervanging altijd een nadere rechtvaardiging nodig is.8 Die nadere rechtvaardiging is er onder meer in gelegen dat niet mag worden ingegrepen wanneer de door zaaksvervanging te beschermen rechtsbetrekking wordt aangetast door direct toedoen van het te beschermen rechtssubject zelf. Juist in dít criterium onderscheidt de kwalificatie van de goederenrechtelijke structuur van de breukdelengemeenschap naar geldend recht zich van de alternatieve opvatting daarover. Gaat men uit van de kwalificatie van de goederenrechtelijke structuur van de breukdelengemeenschap naar geldend recht, dan kwalificeert een aandeel in een gemeenschappelijk goed als een afzonderlijk goed. Wordt een goed aan de beide echtgenoten gemeenschappelijk geleverd, dan verkrijgt ieder van hen dus een eigen aandeel in dat goed, welk aandeel voor ieder van hen als afzonderlijk goed kwalificeert. Heeft een echtgenoot de tegenprestatie voor de verkrijging van zijn aandeel voor meer dan de helft ten laste van zijn eigen vermogen voldaan, dan is sprake van een situatie waarbij eigen vermogen van die echtgenoot wordt vervangen door een ander goed (het betreffende aandeel), welk vervangende goed uitsluitend aan hem is geleverd (en niet mede aan de andere echtgenoot). Dat vervangende goed dreigt vervolgens door de werking van boedelmenging gemeenschappelijk te worden. Daardoor dreigt de enig eigendomspositie van de betreffende echtgenoot aangetast te worden, en wel buiten toedoen van die echtgenoot om. Hij heeft het betreffende aandeel immers uitsluitend aan zichzelf laten leveren. De echtgenoot zélf heeft er dus niet direct de hand in dat het vervangende goed gemeenschappelijk dreigt te worden. Daarmee is aan alle voorwaarden voor toepassing van de regels voor zaaksvervanging voldaan, en is er geen goede reden om aan die regels hun werking te ontzeggen.

444. Volgt men de alternatieve opvatting over de goederenrechtelijke structuur van de breukdelengemeenschap, dan ligt dat anders. In die alternatieve opvatting kwalificeert een aandeel immers als de aanduiding per afzonderlijke deelgenoot van het absolute/exclusieve effect van ieders verkrijging van de gemeenschappelijke zaak of het gemeenschappelijke vermogensrecht als zodanig (‘als geheel’).9 In de alternatieve opvatting heeft ieder van de deelgenoten derhalve iedere zaak of ieder vermogensrecht als geheel verkregen. Dat geldt dus óók als echtgenoten gemeenschappelijk een goed hebben verkregen. Ook in dat geval heeft ieder van hen de gemeenschappelijke zaak of het gemeenschappelijke vermogens als geheel (‘als zodanig’) verkregen. Heeft een echtgenoot in dat geval meer dan de helft van de tegenprestatie voor de verkrijging van (zijn ‘aandeel in’) het gemeenschappelijke goed ten laste van zijn eigen vermogen voldaan, dan kunnen de regels van zaaksvervanging niet meer in de daaropvolgende werking van boedelmenging ingrijpen. De betreffende echtgenoot heeft er immers zélf voor gezorgd dat het vervangende goed (i.e. de gemeenschappelijke zaak of het gemeenschappelijke vermogensrecht ‘als zodanig’) ook aan de andere echtgenoot is gaan toebehoren; hij heeft toegestaan dat de gemeenschappelijke zaak of het gemeenschappelijke vermogensrecht ook aan de andere echtgenoot is geleverd. Daarmee is het vervangende goed reeds vóór de werking van boedelmenging aan de beide echtgenoten gemeenschappelijk gaan toebehoren, en wel door toedoen van de betreffende echtgenoot zélf. De goederenrechtelijke rechtsbetrekking die artikel 1:95 lid 1 BW beoogt te beschermen (i.e. de enig eigendomspositie van een echtgenoot) is daarmee door eigen toedoen van de te beschermen echtgenoot aangetast reeds voor de werking van boedelmenging dat dreigt te doen. Voor ingrijpen via de regeling van artikel 1:95 lid 1 BW bestaat dan geen rechtvaardiging meer.

445. De conclusie van dit alles is dat uit de parlementaire geschiedenis lijkt te volgen dat artikel 1:95 lid 1 BW niet van toepassing is wanneer het vervangende goed door de beide echtgenoten gezamenlijk wordt verkregen. Volgt men kwalificatie van de goederenrechtelijke structuur van de breukdelengemeenschap naar geldend recht, dan is daar eigenlijk geen goede reden voor. De meeste schrijvers gaan er dan ook van uit dat artikel 1:95 lid 1 BW óók van toepassing is wanneer het vervangende goed door de beide echtgenoten gemeenschappelijk wordt verkregen. Volgt men de kwalificatie van de goederenrechtelijke structuur van de breukdelengemeenschap naar geldend recht, dan lijkt mij dat juist. Volgt men daarentegen de alternatieve opvatting over de goederenrechtelijke structuur van de breukdelengemeenschap, dan is er alle reden om aan te nemen dat bij een gemeenschappelijke verkrijging door de echtgenoten artikel 1:95 lid 1 BW niet toegepast kan worden. In dat geval wordt het vervangende goed als geheel (‘als zodanig’) door beide echtgenoten afzonderlijk verkregen, zodat er in dat geval onvoldoende rechtvaardiging bestaat om middels zaaksvervanging in de werking van boedelmenging in te grijpen.