Rb. Gelderland, 05-08-2015, nr. C-05-270029 - HZ ZA 14-372

Vooropgesteld wordt dat het ongeval dat [eiser] en zijn echtgenote is overkomen, heeft geleid tot een bijzonder en ingewikkeld letselschadedossier. Dit is gelegen in de volgende omstandigheden. Het ongeval dateert van [1999] . Aanvankelijk heeft alleen de [echtgenote eiser] Aegon aansprakelijk gesteld voor de gevolgen van het ongeval en pas in juli 2002 is [eiser] overgegaan tot aansprakelijkstelling van Aegon. Als reden heeft [eiser] aangevoerd dat hij direct na het ongeval alle aandacht en energie nodig heeft gehad voor de zorg voor zijn echtgenote en voor het zo goed als mogelijk verrichten van het werk op de biologisch-dynamische boerderij. Door dit tijdsverloop zijn bij Aegon onder meer vragen gerezen omtrent het causaal verband tussen het destijds overkomen ongeval en de door [eiser] gestelde klachten en beperkingen. In de periode van 2002 tot 2009 is een langdurige discussie gevolgd over de persoon van de deskundige voor de neurologische expertise. Na het entameren door [eiser] van een voorlopig deskundigenonderzoek is op 18 mei 2009 door de rechtbank E. Oosterhoff, neuroloog, als deskundige benoemd, die heeft gerapporteerd op 4 februari 2010 met als diagnose een postwhiplashsyndroom. Na de mondelinge behandeling op 20 oktober 2011 van de door Aegon geëntameerde verzoekschriftprocedure inzake een voorlopig deskundigenonderzoek hebben partijen opdracht gegeven aan Hulsen tot een arbeidsdeskundig onderzoek en aan Van der Eijk en Swienink tot een bedrijfseconomisch onderzoek, dat op 18 december 2012 beschikbaar was. Tot slot heeft Stek op 25 juni 2012 een psychiatrische expertiserapport uitgebracht.

Aegon erkent dat tussen het ongeval en de klachten die in het eerste jaar zijn gedocumenteerd causaal verband bestaat in de zin van conditio sine qua non. Echter, volgens Aegon kan niet zonder meer worden geconcludeerd dat de thans bij [eiser] aanwezige klachten en beperkingen alle en uitsluitend aan het ongeval zijn toe te rekenen. Ook de uitgebrachte rapportages bieden hiervoor geen onderbouwing, aldus Aegon. Van meet af aan heeft Aegon bezwaar gemaakt tegen de persoon van de neuroloog die de neurologische expertise heeft uitgevoerd. Oosterhoff gaat ten onrechte uit van het klachtenpatroon van [eiser] en houdt geen rekening met de voor het ongeval door [eiser] ervaren beleving van het werk als zwaar, terwijl hij de psychisch belaste voorgeschiedenis zonder nader onderzoek buiten beschouwing laat. De gestelde beperkingen zijn niet medisch onderbouwd. Bovendien is Oosterhoff ten onrechte uitgegaan van de zesde editie van de AMA-guide en heeft hij een percentage functionele invaliditeit genoemd, aldus Aegon.

Anders dan Aegon, oordeelt de rechtbank dat het door Oosterhoff beschreven ongevalsmechanisme, het bezoek kort daarna aan de huisarts en de therapieën daarna in het alternatieve circuit voldoende aanknopingspunten geven voor de aanname dat [eiser] als gevolg van het ongeval een postwhiplashsyndroom heeft ontwikkeld. Voor het feit dat [eiser] vóór het ongeval werkweken van 65 uren maakte met veel handmatige en zware werkzaamheden en daartoe na het ongeval niet meer in dezelfde mate in staat was, heeft Aegon geen voldoende steekhoudende alternatieve oorzaken aangevoerd. Dat geen afwijkingen kunnen worden geobjectiveerd en in die zin medische onderbouwing ontbreekt, hoeft niet aan het stellen van de diagnose postwhiplashsyndroom in de weg te staan. Dat de aansprakelijkheidstelling van Aegon door [eiser] kort voor het aflopen van de verjaringstermijn vraagtekens oproept, is legitiem. Echter, gelet op de persoon(lijkheid) van [eiser] , de zorg voor zijn echtgenote in combinatie met de zorg voor de boerderij maakt het begrijpelijk dat de aansprakelijkheidstelling van Aegon lang op zich heeft laten wachten. Kort gezegd, [eiser] had wel wat anders aan zijn hoofd. Met de neurologische rapportage acht de rechtbank zich voldoende voorgelicht en maakt zij het oordeel dat sprake is van een postwhiplashsyndroom tot het hare.

Voorts betwist Aegon dat de psychiatrische opname in 2006 aan het ongeval te wijten is en wijst daarbij met name op de rapportage van Stek en de kwetsbaarheid van [eiser] voorafgaand aan het ongeval. De rechtbank overweegt het volgende.

Stek heeft in zijn rapportage opgenomen dat L.G. Reidsma, psychiater, verklaart dat de behandeling van [eiser] in 2006 is gericht geweest op interventie bij een crisissituatie en verdere stabilisatie en dat Reidsma daarom geen oordeel wil en kan uitspreken over het verband tussen de huidige afwijkingen en het ongeval op [1999] . Overigens kan volgens Reidsma een verband uiteraard heel goed mogelijk zijn. Onder “Diagnostische beschouwing” heeft Stek gerapporteerd dat de gehele situatie van [eiser] , bestaande uit de ernstige klachten van de echtgenote, de belasting die het runnen van het bedrijf in combinatie met de ervaren klachten met zich meebracht, de financiële problematiek als gevolg hiervan, een cumulatie te zien heeft gegeven die maakte dat [eiser] er ‘geen gat meer in zag’. Deze factoren zijn alle in zekere mate terug te voeren op het ongeval. Voorts heeft Stek medegedeeld dat milde psychische klachten voor het ongeval aanwezig waren, maar dat specialistische hulp daarvoor eerder niet nodig is geweest. Uitgaande van ruime toerekening bij letselschade en van het adagium dat men de benadeelde moet nemen zoals men die treft, staat naar het oordeel van de rechtbank voldoende vast dat de depressie in 2006 indirect is terug te voeren op het ongeval. De verweren van Aegon die zien op een betwisting van het causale verband tussen het ongeval en de psychische klachten van [eiser] worden verworpen.

De arbeidsdeskundige (hierna: Hulsen) heeft de taak van [eiser] voor het ongeval geanalyseerd en heeft het aantal uren per week op 65 uur gesteld. In de oorspronkelijke bedrijfsvoering is sprake van 76,5% arbeidsongeschiktheid. Voortzetting van de vroegere bedrijfsvoering is volgens Hulsen na het ongeval niet realistisch te achten. Na wijziging van de bedrijfsvoering bestaat nog circa 20% arbeidsongeschiktheid ten opzichte van de nieuwe bedrijfsvoering. De restverdiencapaciteit bedraagt nihil (zie 2.7). Aegon heeft slechts in algemene termen het verlies van arbeidscapaciteit betwist en heeft niet gemotiveerd stelling genomen tegen de uitgangspunten en de conclusies van Hulsen. Voorts ziet Aegon over het hoofd dat voor zover wordt gesteld dat [eiser] feitelijk actief op de boerderij is, dat ook strookt met de vaststelling dat [eiser] niet volledig arbeidsongeschikt is geweest en op het moment dat Hulsen zijn onderzoek heeft afgerond nog maar voor 20% arbeidsongeschikt is. De rechtbank oordeelt de mate van arbeidsongeschiktheid in de tijd voldoende onderbouwd en maakt het oordeel van Hulsen op dit punt tot het hare.

Grondslag secundaire victimisatie

Alvorens in te gaan op de schadebegroting zal de rechtbank eerst het verwijt van [eiser] bespreken dat hij door de wijze van schadebehandeling door Aegon het slachtoffer is geworden van secundaire victimisatie. [eiser] heeft in dit verband onder meer aangevoerd dat in het tijdvak van 2002 tot 2009 Aegon voortdurend heeft geweigerd om mee te werken aan de benoeming van deskundigen. Aegon heeft dit betwist en gesteld dat eerder een onderzoek beschikbaar zou zijn geweest als [eiser] akkoord was gegaan met de door Aegon voorgestelde deskundige.

In dit dossier is sprake van de klassieke patstelling die ontstaat als de verzekeraar en de benadeelde ieder aandringt op benoeming van een deskundige die voor de andere partij onaanvaardbaar is. Bovendien is de patstelling versterkt door de omstandigheid dat Aegon ernstig betwijfelde of wel sprake was van ongevalsgevolgen bij [eiser] , omdat hij pas kort voor het aflopen van de verjaringstermijn Aegon aansprakelijk heeft gesteld, terwijl kort na het ongeval de [echtgenote eiser] Aegon wel meteen aansprakelijk had gesteld en vervolgens hierover onderhandelingen zijn gevoerd met Aegon. Uit de correspondentie blijkt dat ziekte van de behandelend advocaat ertoe heeft geleid dat het dossier in de periode van oktober 2001 tot september 2002 op kantoor is blijven liggen. Voeg hieraan toe de omstandigheid dat de informatie van de huisarts pas in juni 2006 aan de medisch adviseur van Aegon is verstrekt en dat [eiser] van november 2006 tot februari 2007 in een psychiatrische kliniek is opgenomen geweest. Deze factoren hebben de gang van zaken niet bespoedigd. Het late beschikbaar komen van de expertise van de neuroloog (februari 2010) is daarom niet alleen aan Aegon toe te rekenen.

Aan [eiser] kan worden toegegeven dat de wisseling van schadebehandelaar mede tot gevolg heeft gehad dat eerdere discussies opnieuw zijn gevoerd, hetgeen door [eiser] begrijpelijkerwijs als zeer frustrerend is ervaren. Zo stuurde [eiser] in mei 2007 aan Aegon financiële informatie waaruit een negatief inkomen bleek over de jaren 2004 en 2005, met een verzoek om bevoorschotting. Hierop werd na diverse rappels van zijn zijde in augustus 2007 door Aegon gereageerd met afwijzing van een voorschot en onder meer de volgende passage: “Tot heden werd er in het verleden geheel onverplicht een bedrag betaalbaar gesteld. Op grond van de tot dusver verzamelde inlichtingen kent betrokkene in deze kwestie een grote mate van bewijsnood, waarvoor onze opdrachtgever in alle redelijkheid rechtens geen oplossing kan bieden.”

Deze nieuwe behandelaar vraagt de medisch adviseur het dossier van [eiser] nog eens door te nemen en zij schrijft dan op 17 december 2007: “Dit alles maakt dat een causaal verband met het ongeval zeer dubieus is te noemen. Daarbij moet ook worden bedacht dat nekklachten, hoofdpijn, problemen met het slapen allemaal veel voorkomende klachten zijn, vaak passend bij spanningen en dus helemaal niet specifiek zijn voor een achteropaanrijding.”

De zelfde medisch adviseur heeft namens Aegon op 6 juni 2005 nog geschreven: “Een en ander betekent dat betrokkene in het eerste jaar na het ongeval zich onder gedocumenteerde behandeling heeft gesteld en dat de klachten zijn vastgelegd. Er moet dus een causaal verband worden aangenomen.” Dit voelt als meer dan terug bij af.

Er is discussie gevoerd over de inschakeling van een arbeidsdeskundige. Aegon oordeelde de inschakeling van een arbeidsdeskundige pas zinvol op het moment dat een beperkingenprofiel beschikbaar was. Hiertegen heeft [eiser] aangevoerd dat wel vaker een arbeidsdeskundige wordt ingeschakeld voordat een beperkingenprofiel beschikbaar is, zeker bij een zelfstandige, en dat Aegon enkel in problemen dacht.

Ten aanzien hiervan overweegt de rechtbank het volgende. Bij inschakeling van een arbeidsdeskundige moet onderscheiden worden tussen de situatie dat de arbeidsdeskundige de benadeelde kan begeleiden in hervatting van de werkzaamheden in het kader van schadebeperking en de situatie dat de arbeidsdeskundige zijn/haar expertise aanwendt om duidelijkheid te geven over de fictieve verdiencapaciteit zonder ongeval en de verdiencapaciteit met ongeval. De inzet van de arbeidsdeskundige was met name op het laatste gericht, zodat Aegon zich op het standpunt kon stellen dat een beperkingenprofiel een voorwaarde was. Het heeft bovendien vertragend gewerkt dat de medisch adviseurs van beide partijen er niet in geslaagd zijn om overeenstemming over het beperkingenprofiel te bereiken, zodat de arbeidsdeskundige uiteindelijk in haar rapport voor het beperkingenprofiel van ieder van de medisch adviseurs een berekening heeft moeten maken. Enige lichtpuntje is dat de berekening voor beide beperkingenprofielen uitkomt op 76,5% arbeidsongeschiktheid voor de oorspronkelijke beroepsuitoefening.

Na het uitbrengen van het neurologische expertiserapport heeft Aegon in mei 2010 een voorschot van € 25.000,00 betaalbaar gesteld. Na weer een wisseling van schadebehandelaar heeft in juli 2010 een bespreking plaatsgevonden naar aanleiding waarvan Aegon een voorschot van € 42.000,00 heeft betaald. Bij brief van 14 september 2010 is namens Aegon een regelingsvoorstel gedaan dat inhield betaling van een bedrag van totaal € 175.000,00 of alle nog benodigde onderzoeken uitvoeren. [eiser] heeft het financiële aanbod afgewezen. Over de betaling van de buitengerechtelijke kosten, alsmede de nog te verrichten onderzoeken hebben partijen een deelgeschil en een verzoek voorlopig deskundigenbericht aanhangig gemaakt, waarvan de mondelinge behandeling beide op 20 oktober 2011 heeft plaatsgevonden. Ter zitting is toen aan de orde geweest dat de schade wegens verlies van arbeidsvermogen mogelijk niet zo groot zou zijn, omdat de boerderij waar [eiser] voor het ongeval werkzaam was tegen kost en inwoning nauwelijks rendabel leek. Juridisch is deze vraag gelegitimeerd, in de beleving van [eiser] een gotspe.

Naar aanleiding van de aansprakelijkstelling van Aegon door [eiser] wegens secundaire victimisatie heeft Stek de opdracht gekregen onderzoek in te stellen naar de vraag in hoeverre de psychische klachten van [eiser] samenhangen met de langdurige discussie omtrent het causaal verband. In de in de rapportage opgenomen vraagstelling komt deze vraag niet expliciet terug, zodat een gericht antwoord ontbreekt. Impliciet blijkt uit de diagnostische beschouwing (zie 2.9) dat een aantal stressoren hebben bijgedragen aan de ontregeling in 2006, waaronder de financiële problematiek. De financiële problematiek is vooral het gevolg van de sinds 2003 veranderde bedrijfsopzet en de hiermee samenhangende investeringen die ertoe hebben geleid dat tot en met 2006 de bruto winst steeds lager was dan de exploitatiekosten. Anderzijds zal de omstandigheid dat [eiser] volgens Stek wat betreft zijn persoonlijkheidsstructuur een meer dan gemiddelde kwetsbaarheid heeft, ertoe hebben bijdragen dat [eiser] de duur en de wijze waarop Aegon zijn letselschadedossier heeft behandeld, als zeer belastend heeft ervaren.

Nadat in december 2012 en juli 2013 alle rapportages voorhanden waren, heeft Aegon de onderhandelingen formeel beëindigd bij brief van 1 november 2013. Volgens Aegon heeft zij, in aanmerking genomen de rapportage van Van der Eijk en Swienink, met betaling van de voorschotten inzake de schade en buitengerechtelijke kosten ruimschoots aan haar verplichtingen jegens [eiser] voldaan met de mededeling dat aanvullende betalingen niet worden verricht. [eiser] blijft zich op het standpunt stellen dat hiervan geen sprake is, ervan uitgaande dat alle tot schade aanleiding gevende gebeurtenissen na het ongeval ook aan het ongeval kunnen worden toegerekend.

In de uitspraak op het deelgeschil d.d. 26 februari 2014 heeft de rechtbank het als volgt verwoord (rov 5.3). Dat [eiser] het gevoel heeft door Aegon volledig in de steek te zijn gelaten en respectloos te zijn behandeld is voorstelbaar vanuit zijn beleving van de “niet-medewerking” van Aegon, zoals hij het heeft aangeduid. Anderzijds zijn ook omstandigheden in de risicosfeer van [eiser] debet aan het ontstaan van deze situatie. De stellingen van partijen geven blijk van weinig bereidheid om zich in elkaars positie te verplaatsen. Aegon vergelijkt bij de vraag of de bedrijfsvoering van [eiser] rendabel is deze met een modern agrarisch bedrijf zonder oog voor de filosofie en werkwijze van [eiser] , terwijl [eiser] leeft met de gedachte dat hem door het ongeval zijn “zielenvreugd” is ontnomen omdat hij niet meer in staat is tot de zware fysieke handarbeid, zonder oog te hebben voor de vraag van Aegon of de boerderij bedrijfseconomisch gezien levensvatbaar was. Het aandeel van ieder der partijen in de gebeurtenissen gedurende het onderhandelingstraject afwegende oordeelt de rechtbank dat Aegon niet onrechtmatig heeft gehandeld jegens [eiser] , zodat de vordering op grond van secundaire victimisatie zal worden afgewezen.

Schadebegroting

Als uitgangspunt voor de berekening van de omvang van de verplichting tot schadevergoeding geldt dat de benadeelde zoveel mogelijk in de toestand wordt gebracht waarin hij zou hebben verkeerd indien de schadeveroorzakende gebeurtenis zou zijn uitgebleven. Hieruit volgt dat zijn schade in beginsel moet worden berekend met inachtneming van alle omstandigheden van het concrete geval. Dit brengt mee dat de omvang van de schade wordt bepaald door een vergelijking van de toestand zoals deze in werkelijkheid is met de toestand zoals die (vermoedelijk) zou zijn geweest indien de schadeveroorzakende gebeurtenis niet zou hebben plaatsgevonden. Hierbij komt het aan op de redelijke verwachting van de rechter omtrent toekomstige ontwikkelingen.

Situatie zonder ongeval

Voor het ongeval werkte [eiser] een á twee dagen per week bij een loonwerkersbedrijf en was hij de andere dagen van de week op de biologisch-dynamische boerderij werkzaam tegen kost en inwoning (productie 23). Over de periode voorafgaand aan het ongeval in 1999 zijn geen financiële gegevens beschikbaar gekomen. Van der Eijk en Swienink hebben op de vraag: “Was er voorafgaand aan het ongeval sprake van een voldoende renderend bedrijf?” geantwoord: “Deze vraag is niet te beantwoorden, doordat we geen informatie hebben over deze periode.” Er is een brief van de belastingdienst d.d. 10 november 1992 overgelegd waarin de inspecteur naar aanleiding van een onderzoek voor de inkomstenbelasting in 1992 aan de vader van [eiser] heeft geschreven dat hij per 1 januari 1992 als ondernemer zou worden afgevoerd zonder fiscale gevolgen (productie 24). Hieruit leidt de rechtbank af dat de winstgevendheid van het bedrijf fiscaal niet relevant was.

In verband met de vanaf 2000 geldende Hygiënewetgeving zouden ook zonder ongeval investeringen in het bedrijf moeten worden gedaan. Gelet op de verklaring van de moeder (productie 23) van [eiser] zou in verband met de te verwachten kosten van ƒ 25.000,00 en de leeftijd van de moeder van [eiser] (60 jaar) ook zonder ongeval ervoor zijn gekozen om te stoppen met melken en over te stappen op vleesvee. Zonder ongeval zou de [echtgenote eiser] hoofdkostwinner zijn met een functie in loondienst buiten het bedrijf. [eiser] zou zijn aandeel in de boerderij als eenmansbedrijf hebben voortgezet. De werkzaamheden van [eiser] zouden een beperkte winst opleveren met nauwelijks een bijdrage aan het consumptief inkomen (Van der Eijk en Swienink, p. 48). Verwacht mag worden dat [eiser] , net als zijn broers, zonder ongeval deels, te schatten op een á twee dagen per week, buiten de boerderij als loonwerker zijn arbeid zou hebben ingezet. Zonder ongeval is het redelijk te verwachten dat [eiser] niet in die omvang, waarin dat is gebeurd, zou hebben geïnvesteerd in de nieuwe stal en de multifunctionele ontvangstruimte in 2004 en 2005, geen horeca-activiteiten zou hebben opgestart, wel zou hij excursies hebben verzorgd. De financieringsproblemen waarmee de onderneming vanaf 2004 is geconfronteerd, zouden zich niet hebben voorgedaan (Van der Eijk en Swiening, p. 35).

Situatie met ongeval

Na het auto-ongeval van 1999 moest het werk op de biologisch-dynamische boerderij doorgang vinden. Het oorspronkelijke melkveebedrijf kon niet meer als voorheen worden voortgezet (zie hiervoor). Tegelijkertijd liep [eiser] aan tegen de door hem ervaren beperkingen bij de zware handmatige werkzaamheden. Omdat de [echtgenote eiser] niet in staat was om in loondienst te werken, is zij binnen haar mogelijkheden op de boerderij gaan meewerken. In 2003 is het bedrijf in een vennootschap onder firma (vof) ingebracht met [eiser] en zijn echtgenote als vennoten. In samenspraak met DLV (voormalige Dienst Landbouw Voorlichting) is een andere bedrijfsopzet uitgewerkt. Er is geïnvesteerd in 2005 in de bouw van een nieuwe potstal met een multifunctionele ontvangstruimte. Dit heeft geleid tot de mogelijkheid van aanvullende inkomsten uit horeca en zorgverlening. Er is tevens geïnvesteerd in landbouwmachines. De financiële lasten van de investeringen zijn te zwaar gebleken met als gevolg een surseance van betaling in 2008/2009, geëindigd in een akkoord.

Aan alle hiervoor beschreven gebeurtenissen die hebben plaatsgevonden na datum ongeval, zijn financiële consequenties verbonden. De volgende zijn daarvan het meest in het oog springend. De wijziging in ondernemingsvorm (vof) heeft tot gevolg dat de resultaten over de beide vennoten worden verdeeld, terwijl zonder ongeval [eiser] alleen de betreffende werkzaamheden zou hebben voortgezet. De gewijzigde bedrijfsopzet, deels noodzakelijk als gevolg van het ongeval en deels als gevolg van de gewijzigde Hygiënewetgeving, heeft tot het aangaan van financiële verplichtingen in de vorm van leningen geleid, waarmee investeringen zijn gefinancierd in materiële vaste activa van € 222.179,00 (Van der Eijk en Swienink, p. 28), die zonder ongeval veel geringer zouden zijn geweest. Tevens heeft [eiser] arbeidverlichtende machines aangeschaft die zonder ongeval volgens [eiser] niet nodig zouden zijn geweest. Omdat de surseance is geëindigd in een akkoord, leidt de buitengewone bate in 2009 tot een voordeel van € 180.665,00 (Van der Eijk en Swienink, p. 45), wat zonder ongeval niet aan de orde zou zijn geweest.

[eiser] neemt het standpunt in dat voor zover sprake is van voor hem negatieve financiële gevolgen deze in de schadeberekening moeten worden betrokken met als resultaat de onder 3. geformuleerde vorderingen, die opgeteld een bedrag van meer dan één miljoen euro bedragen met aanvullend schadevergoeding op te maken bij staat voor de toekomst. Aegon voert aan dat als de eenmalige bate van € 180.665,00 uit de surseance op de berekende schade van € 174.874,00 in mindering wordt gebracht, geen schade resteert, en dat voorts eerst zal moeten worden vastgesteld in hoeverre een bepaalde gebeurtenis nog als gevolg in de zin van artikel 6:98 BW aan het ongeval kan worden toegerekend. Bovendien bevat de schadeopstelling van [eiser] volgens Aegon verschillende doublures.

De rechtbank overweegt als volgt. In feite komt het standpunt van [eiser] erop neer dat de bekostiging van de nieuwe bedrijfsvoering na het ongeval volledig ten laste van Aegon moet worden gebracht. Dit kan alleen als hiervoor voldoende juridische rechtvaardiging bestaat. Hierbij moet ook de vraag onder ogen worden gezien of voorafgaand aan het ongeval sprake is van een rendabel bedrijf. [eiser] kan in redelijkheid niet verwachten dat Aegon een volledig nieuwe bedrijfsvoering financiert en opkomt voor de financiële gevolgen van zijn ondernemersbeslissingen, ook als die niet meer als gevolg van het ongeval daaraan kunnen worden toegerekend, de ruime toerekening in letselschade ten spijt. Voeg hieraan toe de surseance van betaling waardoor een deel van de investeringen zijn betaald door de schuldeisers die een deel van hun vordering hebben laten vallen, en duidelijk is dat een vergelijking van de financiële situatie met en zonder ongeval in dit geval niet goed mogelijk is. Als de bate in aanmerking wordt genomen, resteert geen schade. De schadeopstelling aan de hand van het rapport van Van der Eijk en Swienink zal niet worden gevolgd. Daarom zal een andere benadering voor de vaststelling van de omvang van de schade worden gehanteerd.

Uitgangspunt van de schadebegroting - zoals verwoord onder 5.13 - betekent dat [eiser] zoveel mogelijk in de toestand moet worden gebracht zoals die bestond voor het ongeval. Voor het ongeval gaf het werk op de biologisch-dynamische boerderij met de vele zware handmatige arbeid aan [eiser] vooral zielenvreugd met een economisch resultaat dat fiscaal gezien niet relevant was, maar wel enigszins aan het gezinsinkomen bijdroeg. Daarnaast werkte hij een á twee dagen bij een loonwerkbedrijf.

Herstel in de oude toestand houdt in dit geval concreet in dat [eiser] met aangepaste machines in staat wordt gesteld om de handmatige arbeid deels machinaal te verrichten. Daarmee heeft hij per saldo zijn arbeidsongeschiktheid van 76,5% in de oorspronkelijke bedrijfsvoering terug kunnen brengen naar 20% in de nieuwe bedrijfsvoering. Op deze manier wordt [eiser] in staat gesteld grotendeels zijn beroep uit te oefenen om zodoende ook vermogensrechtelijk in de toestand te geraken dat uit het boerenbedrijf enige opbrengst wordt gegenereerd. In plaats van de oude potstal zou een grotere stal beschikbaar moeten komen om machinaal te kunnen werken, omdat de omvang van de oude potstal mechanisering niet toeliet. Bij de beoordeling van de vraag of de kosten van de genomen maatregelen voor vergoeding in aanmerking komen is maatstaf of het redelijk is dat de maatregel wordt genomen en of de kosten van de maatregel redelijk zijn. Bij het beoordelen of aan de maatstaf wordt voldaan, moet zowel het bedrijfseconomisch effect als het immateriële effect van de maatregel in aanmerking worden genomen. Hulsen (Hulsen II, p. 11/12) merkt over de aanschaf van de machines op dat vanuit een normale bedrijfsvoering niet valt te begrijpen dat een bedrijf met een beperkte omvang als dat van [eiser] deze machines aanschaft, maar gelet op de significante terugbrenging van de handenarbeid in land bewerken in zijn totaal wel te verantwoorden is. Daarbij komt dat de genomen maatregelen in belangrijke mate bijdragen aan de levensvreugde van [eiser] , omdat hij op deze wijze in staat wordt gesteld om het werk op de boerderij te kunnen blijven uitvoeren.

De rekenkundige vertaalslag hiervan is niet eenvoudig. [eiser] heeft zich bij zijn investeringen immers niet beperkt tot alleen arbeidverlichtende machines en het bouwen van enkel een stal die voor de machines geschikt is. De rechtbank zal daarom, mede ter vermijding van de schijn van rekenkundige juistheid, op grond van artikel 6:97 BW bepaalde schadebedragen schatten. Voorts zullen alleen de kosten die samenhangen met gevolgen die in de zin van artikel 6:98 BW aan het ongeval kunnen worden toegerekend, in aanmerking worden genomen.

De volgende posten komen voor vergoeding in aanmerking.

Verlies van verdienvermogen

De 20% resterende arbeidsongeschiktheid wordt verdisconteerd in het bedrag dat [eiser] moet missen omdat hij niet meer voor het loonbedrijf kan werken. Deze schadepost heeft [eiser] berekend op een bedrag van afgerond € 40.000,00 over de totale schadeperiode voor 1 dag per week. Uitgaande van anderhalve dag komt dit schadebedrag uit op afgerond € 60.000,00 in totaal.

Kosten arbeidverlichtende machines

Uit het rapport Hulsen I (schema, p. 7) blijkt in welk jaar machines en werktuigen zijn aangeschaft. De kosten van de arbeidverlichtende machines worden gesteld op € 50.000,00, exclusief de tractoren van € 25.000,00 en € 3.000,00. Voor de tractoren geldt dat deze ook zonder ongeval zouden zijn aangeschaft. De opstelling van [eiser] onder IV.5 ‘kosten landbouwvoertuigen aanschaf in 2011’ van € 43.149,58 miskent dat bij zijn opstelling onder II.4 eveneens de in 2011 aangeschafte machines begrepen zijn in het bedrag van € 50.000,00. Bovendien heeft [eiser] in de opstelling onder IV.5 niet alleen het bedrag van de rekeningen voor een fronthefconstructie ad € 11.750,00 opgevoerd maar tevens hiervan de opdrachtbevestiging voor hetzelfde totaalbedrag (bijlage 14 en 15), waarvan ook reeds het grootste deel was begrepen in de € 50.000,00. In totaal is voor kosten arbeidverlichtende machines een bedrag van € 50.000,00 toewijsbaar.

In het rapport Van der Eijk en Swiening (p. 46) vindt de rechtbank voldoende onderbouwing voor de met de machines en werktuigen samenhangende bewerkingskosten (brandstof en onderhoud) van jaarlijks € 550,00. De onderhoudskosten die op overgelegde facturen staan vermeld, worden geacht in het jaarlijkse bedrag te zijn verdisconteerd.

Kosten bouw nieuwe potstal

Mechanisering van de werkzaamheden was alleen mogelijk als een nieuwe potstal zou worden gebouwd. [eiser] heeft niet alleen een nieuwe stal gebouwd, maar tevens een multifunctionele ruimte waarvan niet valt in te zien op welke grond de kosten hiervan voor rekening van Aegon moeten komen. Volstaan wordt met een bijdrage in de kosten van de nieuwe potstal, die ex aequo et bono wordt gesteld op € 30.000.

Medische kosten

Kosten in verband met medische verzorging: de opname in de Bernard Lievegoedkliniek is deels aan het ongeval te wijten, deels het gevolg van de financiële zorgen die het gevolg zijn van de eigen beslissingen van [eiser] . Anders dan Aegon aanvoert, zijn de juiste bedragen aan daggeld gevorderd. De rechtbank neemt een bedrag van € 925,00 in aanmerking. De no-claim bedragen en eigen risico bedragen zijn niet toewijsbaar over 2005, 2008, 2009, 2012, 2013 wegens het ontbreken van bewijsstukken. Dit brengt de vordering op 0,5 * € 845,00 = € 422,50. Wat betreft de vordering inzake een duur zorgverzekeringspakket overweegt de rechtbank dat het hier de ‘Aanvulling Antroposana Optimaal’ betreft. Omdat dit aanvullend pakket met name te maken heeft met de antroposofische instelling van [eiser] wordt geoordeeld dat deze kosten niet als gevolg van het ongeval daaraan kunnen worden toegerekend. Tegen de concreet gevorderde extra kosten heeft Aegon geen verweer gevoerd, zodat een bedrag van € 204,37 zal worden toegewezen. Ex aequo et bono kan voor toekomstige kosten een bedrag van € 3.000,00 in aanmerking worden genomen.

Reiskosten

Gelet op de specificatie van het aantal verreden kilometers, had van Aegon gemotiveerder verweer mogen worden verwacht. Anders dan Aegon aanvoert, zijn ook hier de juiste bedragen aan kilometervergoeding gevorderd. Omdat bij de medische kosten een factor 0,5 is gehanteerd voor kosten die ook zonder ongeval zouden zijn opgetreden dient eenzelfde benadering te worden gekozen voor de reiskosten die met de medische kosten samenhangen. Dit betekent dat een bedrag van € 5.750,00 zal worden toegewezen.

Overige schadeposten

Wat betreft de overige gevorderde materiële schade heeft te gelden dat de schade deels niet als gevolg aan het ongeval kan worden toegerekend, zoals de afgesloten geldleningen, de (overige) investeringen en de kosten voor de herstructurering van de boerderij, dan wel deels niet aannemelijk is dat de schade is geleden, zoals de gestelde mantelzorg door de [echtgenote eiser] . Het was immers juist [eiser] die zich naar eigen zeggen met de zorg voor zijn echtgenote heeft bezig gehouden.

Smartengeld

De rechtbank stelt voorop dat de hoogte van immateriële schadevergoeding of smartengeld (ex artikel 6:106 lid 1 BW) naar billijkheid moet worden vastgesteld, waarbij rekening moet worden gehouden met alle omstandigheden van het geval, in het bijzonder de aard en de ernst van het letsel en de gevolgen daarvan voor de benadeelde. Bij de beoordeling van de hoogte van dit bedrag neemt de rechtbank mede in aanmerking de bedragen die door Nederlandse rechters in vergelijkbare gevallen zijn toegekend – daaronder begrepen de maximaal toegekende bedragen – alsmede de sinds de betreffende uitspraken opgetreden geldontwaarding.

Voor [eiser] is de impact van het ongeval in zijn beleving heel groot geweest. Weliswaar is hij door de mechanisatie van de boerderij in staat gesteld om zijn beroep uit te blijven oefenen, maar niet met de handarbeid waaraan hij voorkeur gaf. Ook het werken op het loonwerkbedrijf heeft hij moeten staken. Daarnaast ervaart [eiser] klachten als gevolg van het ongeval. De gewijzigde bedrijfsopzet, die hoe dan ook zou moeten plaatsvinden, is gepaard gegaan met te hoge investeringen en een surseance van betaling. Mede door de benarde financiële situatie is [eiser] opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis. Al deze factoren tezamen rechtvaardigen een bedrag van € 15.000,00.

Buitengerechtelijke kosten

[eiser] vordert een bedrag van € 58.442,50 wegens openstaande buitengerechtelijke kosten. Dit betreft de kosten die nog openstaan op facturen van 3 februari 2012 tot en met 3 juli 2014. De factuur van 3 juli 2014 van € 29.499,79 maakt van dit bedrag een groot deel uit. In de specificatie valt op dat hierin ook correspondentie voorkomt met de Triodosbank, met Natuurmonumenten, en bestudering van artikel 35 WBP jurisprudentie, alsmede correspondentie hierover met Aegon. Het is de rechtbank bekend dat een verzoekschriftprocedure tegen Aegon is ingesteld over afgifte van stukken en dat er verschil van mening bestaat tussen [eiser] en Natuurmonumenten. Deze werkzaamheden behoren niet tot de buitengerechtelijke kosten in het onderhavige dossier. De laatste factuur wordt ex aequo et bono vastgesteld op € 20.000,00. De overige facturen bevatten de gebruikelijke specificaties en roepen geen vragen op, zodat de hiermee in rekening gebrachte bedragen zullen worden toegewezen. Dat dit dossier meer dan gebruikelijk buitengerechtelijke kosten oproept, valt te begrijpen. Wat dat betreft kan de vordering de dubbele redelijkheidstoets doorstaan.

Tevens vordert [eiser] in aanvulling hierop een opslag van 1.2 in verband met de omvang van het gevorderde schadebedrag, de complexiteit van de zaak en de opstelling van Aegon. Anders dan [eiser] van mening is, had juist gelet op de deskundige bijstand duidelijk moeten zijn dat de schadeopstelling zoals thans verwoord in de dagvaarding aan de hand van het rapport van Van der Eijk en Swienink een juridisch niet houdbare benadering van de schade is. Van enige afstand naar de zaak kijkend is op voorhand evident dat een voor het ongeval nauwelijks renderend bedrijf niet op kosten van Aegon kan worden omgevormd tot een geheel geherstructureerde onderneming, waarbij Aegon volgens [eiser] niet alleen alle leningen voor haar rekening moet nemen, maar ook de hiermee gedane investeringen als schade dient te betalen. Het is niet alleen Aegon die zich weinig constructief heeft getoond. Gelet op de hoogte van de toe te wijzen schadevergoeding wordt de opslag afgewezen.

Tot slot heeft Aegon zich bereid verklaard om een belastinggarantie af te geven voor zover schadevergoeding wordt toegewezen.

Tot slot

Het voorgaande brengt mee dat de schade kan worden berekend met inachtneming van het voorgaande. Aan de hand van de datering van de betaalde voorschotten zal bepaald moeten worden welke bedragen aan wettelijke rente zijn verschuldigd. De optelsom geeft het totale schadebedrag. Hiertoe kunnen partijen zich bij akte uitlaten. Het verdient de voorkeur dat partijen zich hierover met elkaar verstaan, zodat met één akte kan worden volstaan.