HvJ EU, 06-03-2025, nr. C-20/24

Met zijn eerste en zijn tweede vraag, die samen moeten worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 2, onder g), en artikel 3, lid 2, onder a), van verordening nr. 261/2004 aldus moeten worden uitgelegd dat een instapkaart een ‘ander bewijs’ in de zin van eerstgenoemde bepaling kan vormen dat de boeking is aanvaard en geregistreerd door de luchtvaartmaatschappij of de touroperator, zodat, in een situatie waarin er met name geen buitengewone omstandigheid is aangetoond, een passagier met een dergelijke kaart wordt geacht voor de vlucht in kwestie een ‘bevestigde boeking’ in de zin van laatstgenoemde bepaling te hebben.

Uit artikel 3, lid 2, onder a), van verordening nr. 261/2004 volgt dat die verordening slechts van toepassing is indien, ten eerste, de passagiers een bevestigde boeking voor de vlucht in kwestie hebben en, ten tweede, zij zich, behalve in geval van annulering van de vlucht als bedoeld in artikel 5 van die verordening, tijdig bij de incheckbalie melden. Aangezien de twee voorwaarden cumulatief zijn, kan de aanwezigheid van een passagier bij de incheckbalie niet worden vermoed op grond van het feit dat hij een bevestigde boeking voor de vlucht in kwestie heeft [zie in die zin arrest van 25 januari 2024, Laudamotion (Afzien van een vertraagde vlucht), C-474/22, EU:C:2024:73, punt 21 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

Verordening nr. 261/2004 bevat geen definitie van het begrip ‘bevestigde boeking’. Het begrip ‘boeking’ daarentegen wordt in artikel 2, onder g), van die verordening gedefinieerd als het ‘feit dat de passagier een ticket heeft of een ander bewijs dat de boeking is aanvaard en geregistreerd door de luchtvaartmaatschappij of de touroperator’. Voorts omvat het begrip ‘ticket’ in de zin van artikel 2, onder f), van de verordening alle materiële en immateriële elementen die de passagier recht op vervoer geven [zie in die zin arresten van 6 oktober 2022, flightright (Luchtvervoer van Stuttgart naar Kansas City), C-436/21, EU:C:2022:762, punt 21 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 21 december 2021, Azurair e.a., C-146/20, C-188/20, C-196/20 en C-270/20, EU:C:2021:1038, punt 40].

Met betrekking tot het begrip ‘ander bewijs’ in de zin van artikel 2, onder g), van verordening nr. 261/2004 zij opgemerkt dat indien de luchtreiziger over een dergelijk door de luchtvaartmaatschappij of de touroperator afgegeven ander bewijs beschikt, dit andere bewijs gelijkstaat aan een ‘boeking’ in de zin van die bepaling (zie in die zin arrest van 21 december 2021, Azurair e.a., C-146/20, C-188/20, C-196/20 en C-270/20, EU:C:2021:1038, punt 42).

Deze begrippen moeten in het belang van het hoge niveau van bescherming van de passagiers dat wordt beoogd in overweging 1 van verordening nr. 261/2004, ruim worden uitgelegd [arrest van 6 oktober 2022, flightright (Luchtvervoer van Stuttgart naar Kansas City), C-436/21, EU:C:2022:762, punt 22 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

In casu blijkt uit het dossier waarover het Hof beschikt dat de passagiers in het hoofdgeding beschikten over door de luchtvaartmaatschappij afgegeven instapkaarten, waardoor zij een door die maatschappij verzorgde vlucht van Tenerife naar Warschau konden nemen door zich voorafgaand bij de incheckbalie te melden.

Zoals de passagiers in het hoofdgeding, de Poolse regering en de Europese Commissie in hun schriftelijke opmerkingen in wezen hebben aangevoerd, wordt aan een passagier een instapkaart voor een bepaalde vlucht afgegeven die hem een recht op vervoer geeft en hem, zodra hij heeft ingecheckt onder vermelding van met name het nummer van het ticket of de boeking, toestemming verleent om in het vliegtuig te stappen en die vlucht te nemen.

Hieruit volgt dat een instapkaart een ‘ander bewijs’ in de zin van artikel 2, onder g), van verordening nr. 261/2004 kan vormen dat de boeking voor de vlucht in kwestie is aanvaard en geregistreerd door de luchtvaartmaatschappij of de touroperator.

Aan die conclusie kan niet worden afgedaan door de door de verwijzende rechter aangevoerde omstandigheid dat aan de hand van het arrest van 21 december 2021, Azurair e.a. (C-146/20, C-188/20, C-196/20 en C-270/20, EU:C:2021:1038), niet kan worden geantwoord op de vraag of een instapkaart onder het begrip ‘ander bewijs’ in de zin van artikel 2, onder g), van verordening nr. 261/2004 kan vallen, aangezien die kaart niet alle in dat arrest vermelde gegevens bevat, zoals met name de aankomsttijd van de vlucht in kwestie.

Het is juist dat het Hof in punt 51 van dat arrest voor recht heeft verklaard dat artikel 3, lid 2, onder a), van verordening nr. 261/2004 aldus moet worden uitgelegd dat de passagier beschikt over een ‘bevestigde boeking’ in de zin van die bepaling wanneer de touroperator die een overeenkomst met deze passagier heeft gesloten, hem een ‘ander bewijs’ verstrekt in de zin van artikel 2, onder g), van die verordening waarmee de toezegging wordt gedaan om deze passagier te vervoeren met een bepaalde vlucht die is aangeduid met de plaats van vertrek, de bestemming, de vertrek- en aankomsttijden en het vluchtnummer, en dat dit zelfs geldt wanneer deze touroperator van de betrokken luchtvaartmaatschappij geen bevestiging van de vertrek- en aankomsttijden van deze vlucht heeft ontvangen.

Evenwel moet erop worden gewezen dat, anders dan in de onderhavige zaak, de touroperator in de zaken die hebben geleid tot het arrest van 21 december 2021, Azurair e.a. (C-146/20, C-188/20, C-196/20 en C-270/20, EU:C:2021:1038), de passagiers informatie over het vluchtschema had toegezonden die verschilde van de informatie die de luchtvaartmaatschappij uiteindelijk aan de touroperator had verstrekt en die niet aan die passagiers was doorgegeven, zodat deze slechts beschikten over de informatie in het document dat de touroperator hun had verstrekt.

Bovendien heeft het Hof reeds geoordeeld dat voor zover een bepaalde luchtvaartmaatschappij passagiers met een bevestigde boeking voor de betrokken vlucht aan boord neemt en naar hun bestemming vervoert, ervan dient te worden uitgegaan dat deze hebben voldaan aan de verplichting om zich vóór die vlucht bij de incheckbalie te melden (zie in die zin beschikking van 24 oktober 2019, easyJet Airline, C-756/18, EU:C:2019:902, punt 28).

Omgekeerd dient, voor zover passagiers — zoals de passagiers in het hoofdgeding — naar behoren hebben voldaan aan de verplichting om zich bij de incheckbalie te melden en de vlucht in kwestie hebben genomen terwijl zij in het bezit waren van een instapkaart voor die vlucht, ervan te worden uitgegaan dat zij hebben voldaan aan de verplichting om een bevestigde boeking voor die vlucht te hebben.

Voor die conclusie is steun te vinden in de in overweging 1 van verordening nr. 261/2004 opgenomen doelstelling, namelijk het waarborgen van een hoog niveau van bescherming van de passagiers.

Passagiers wier vlucht een langdurige vertraging heeft, kunnen zo namelijk gebruikmaken van hun recht op compensatie zonder dat zij hoeven te voldoen aan de voor hun situatie niet adequate verplichting om later, bij het instellen van hun vordering tot compensatie, aan te tonen dat zij voor de vertraagde vlucht, waarmee zij hoe dan ook wel zijn vervoerd, over een bevestigde boeking beschikten (zie in die zin beschikking van 24 oktober 2019, easyJet Airline, C-756/18, EU:C:2019:902, punt 32).

Dienaangaande kan met betrekking tot de door AAA aangevoerde hypothese dat een instapkaart in geval van verlies door de houder ervan zou kunnen worden gebruikt door een andere persoon met soortgelijke gegevens, worden volstaan met de opmerking dat, zoals blijkt uit artikel 2, onder j), van verordening nr. 261/2004, de luchtvaartmaatschappij op grond van die bepaling kan weigeren om iemand aan boord te nemen om redenen die te maken hebben met ontoereikende reisdocumenten.

Uit het voorgaande volgt dat op de eerste en de tweede vraag moet worden geantwoord dat artikel 2, onder g), en artikel 3, lid 2, onder a), van verordening nr. 261/2004 aldus moeten worden uitgelegd dat een instapkaart een ‘ander bewijs’ in de zin van eerstgenoemde bepaling kan vormen dat de boeking is aanvaard en geregistreerd door de luchtvaartmaatschappij of de touroperator, zodat, in een situatie waarin er met name geen buitengewone omstandigheid is aangetoond, een passagier met een dergelijke kaart wordt geacht voor de vlucht in kwestie een ‘bevestigde boeking’ in de zin van laatstgenoemde bepaling te hebben.

Met de derde tot en met de vijfde vraag, die samen moeten worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 3, lid 3, van verordening nr. 261/2004 aldus moet worden uitgelegd dat een passagier niet wordt geacht gratis te reizen of tegen een gereduceerd tarief dat niet rechtstreeks of indirect voor het publiek toegankelijk is, in de zin van die bepaling, wanneer, ten eerste, de touroperator tegen marktvoorwaarden de prijs voor de vlucht betaalt aan de luchtvaartmaatschappij die de vlucht uitvoert en, ten tweede, de prijs van de pakketreis niet door die passagier, maar door een derde wordt betaald aan die touroperator. Die rechter wenst tevens te vernemen of het aan die luchtvaartmaatschappij is om te bewijzen dat die passagier gratis of tegen een gereduceerd tarief heeft gereisd, dan wel of het aan laatstgenoemde is om te bewijzen dat hij de prijs van de vlucht heeft betaald.

Volgens artikel 3, lid 3, van verordening nr. 261/2004 geldt die verordening niet voor passagiers die gratis reizen of tegen een gereduceerd tarief dat niet rechtstreeks of indirect voor het publiek toegankelijk is.

Dienaangaande moet worden vastgesteld dat de niet-toepasselijkheid van de verordening waarin die bepaling voorziet, een uitzondering vormt op de regel dat de verordening, blijkens artikel 3, lid 1, en onder de voorwaarden van artikel 3, lid 2, ervan, van toepassing is op, ten eerste, passagiers die vertrekken vanaf een luchthaven die gelegen is op het grondgebied van een lidstaat waarop het Verdrag van toepassing is en, ten tweede, passagiers die vertrekken vanaf een in een derde land gelegen luchthaven naar een luchthaven op het grondgebied van een lidstaat waarop het Verdrag van toepassing is, tenzij zij bepaalde voordelen of compensatie hebben ontvangen en bijstand hebben gekregen in dat derde land, indien de luchtvaartmaatschappij die de vlucht in kwestie uitvoert een in de Europese Unie gevestigde luchtvaartmaatschappij is.

Zoals het Hof heeft geoordeeld moet, gelet op de in overweging 1 van verordening nr. 261/2004 genoemde doelstelling — namelijk een hoog niveau van bescherming van passagiers waarborgen —, een uitzondering op de bepalingen waarbij aan passagiers rechten worden verleend, strikt worden uitgelegd (arrest van 16 januari 2025, Qatar Airways, C-516/23, EU:C:2025:21, punt 23 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Voorts moet voor de uitlegging van een bepaling van het Unierecht volgens vaste rechtspraak niet alleen rekening worden gehouden met de bewoordingen ervan, maar ook met de context van die bepaling en de doelstellingen van de regeling waarvan zij deel uitmaakt (arrest van 21 november 2024, Mesto Rimavská Sobota, C-370/23, EU:C:2024:972, punt 25 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Het is juist dat de bewoordingen van artikel 3, lid 3, eerste volzin, van verordening nr. 261/2004 op zich niet volstaan om uit te maken of de werkingssfeer van die bepaling beperkt is tot situaties waarin de mogelijkheid voor de passagiers om gratis te reizen of tegen een gereduceerd tarief dat niet rechtstreeks of indirect voor het publiek toegankelijk is, wordt geboden door de luchtvaartmaatschappij die de vlucht uitvoert.

Wat de context van die bepaling betreft, volgt uit artikel 3, lid 3, van die verordening met name dat passagiers die reizen met door een luchtvaartmaatschappij gratis verstrekte tickets niet onder die verordening vallen, tenzij die tickets zijn verstrekt in het kader van een Frequent Flyer-programma of een ander commercieel programma (zie in die zin beschikking van 26 november 2020, SATA International — Azores Airlines, C-316/20, EU:C:2020:966, punt 15).

In dat verband heeft het Hof reeds geoordeeld dat artikel 3, lid 3, van verordening nr. 261/2004 aldus moet worden uitgelegd dat die verordening niet van toepassing is op een passagier die reist met een ticket dat een luchtvaartmaatschappij tegen een voordeeltarief heeft uitgegeven in het kader van de sponsoring van een evenement, waarvan slechts bepaalde personen gebruik kunnen maken en waarvan de uitgifte de voorafgaande en geïndividualiseerde toestemming van die luchtvaartmaatschappij onderstelt (beschikking van 26 november 2020, SATA International — Azores Airlines, C-316/20, EU:C:2020:966, punt 19).

Voorts is die verordening krachtens artikel 3, lid 5, ervan van toepassing op elke luchtvaartmaatschappij die een vlucht uitvoert en vervoer aanbiedt aan passagiers die vertrekken vanaf een luchthaven die gelegen is op het grondgebied van een lidstaat of daar aankomen. Deze bepaling preciseert dat, indien de luchtvaartmaatschappij die de vlucht uitvoert geen overeenkomst heeft met de passagier doch activiteiten uitvoert die onder deze verordening vallen, zij wordt geacht dit te doen namens de persoon die een overeenkomst heeft met de passagier (arrest van 26 maart 2020, Primera Air Scandinavia, C-215/18, EU:C:2020:235, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Dienaangaande heeft het Hof voor recht verklaard dat een passagier op een vlucht die drie uur of meer vertraging had, een vordering tot compensatie uit hoofde van de artikelen 6 en 7 van verordening nr. 261/2004 kan indienen tegen de luchtvaartmaatschappij die de vlucht uitvoert, zelfs wanneer deze passagier en deze luchtvaartmaatschappij geen overeenkomst met elkaar hebben gesloten en de betrokken vlucht deel uitmaakt van een pakketreis (zie in die zin arrest van 26 maart 2020, Primera Air Scandinavia, C-215/18, EU:C:2020:235, punt 38).

Gelet op de verantwoordelijkheid van de luchtvaartmaatschappij die de vlucht uitvoert om in geval van langdurige vertraging van een vlucht bij aankomst aan passagiers een compensatie te betalen, moet derhalve worden vastgesteld dat de uitzondering van artikel 3, lid 3, eerste volzin, van verordening nr. 261/2004 enkel ziet op situaties waarin de toestemming om gratis te reizen of tegen een gereduceerd tarief dat niet rechtstreeks of indirect voor het publiek toegankelijk is, wordt verleend door de luchtvaartmaatschappij die de vlucht uitvoert.

Een dergelijke uitlegging strookt met het doel van verordening nr. 261/2004, namelijk het waarborgen van een hoog niveau van bescherming van luchtreizigers.

Dienaangaande moet die bescherming volgens overweging 5 van die verordening niet alleen gelden voor geregelde vluchten maar ook voor ongeregelde vluchten, met inbegrip van vluchten in het kader van pakketreizen.

Uit de totstandkomingsgeschiedenis van die verordening blijkt namelijk dat de Uniewetgever niet voornemens was om passagiers wier vlucht deel uitmaakt van een pakketreis uit te sluiten van de werkingssfeer van die verordening, maar juist om hun de rechten te verlenen die door die verordening worden toegekend (zie in die zin arrest van 26 maart 2020, Primera Air Scandinavia, C-215/18, EU:C:2020:235, punt 36).

In casu is de tegenprestatie voor de door de passagiers in het hoofdgeding ondernomen pakketreis ontvangen door de touroperator, heeft deze de prijs van de vlucht betaald aan de luchtvaartmaatschappij die de vlucht heeft uitgevoerd, en was de door laatstgenoemde ontvangen vergoeding marktconform, zodat die passagiers moeten worden geacht niet gratis te hebben gereisd, noch tegen een gereduceerd tarief dat niet rechtstreeks of indirect voor het publiek toegankelijk is in de zin van artikel 3, lid 3, eerste volzin, van verordening nr. 261/2004.

Zoals blijkt uit de in punt 43 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak, is het voor de mogelijkheid voor de passagiers in het hoofdgeding om rechten te doen gelden jegens de luchtvaartmaatschappij die de vlucht heeft uitgevoerd irrelevant dat niet zij, die geen contractuele verhouding met die luchtvaartmaatschappij hadden, maar een derde de prijs van de pakketreis heeft betaald aan de touroperator, die op zijn beurt de prijs van de vlucht heeft betaald aan die luchtvaartmaatschappij.

Wat de bewijslast betreft voor het feit dat een passagier gratis heeft gereisd of tegen een gereduceerd tarief dat niet rechtstreeks of indirect voor het publiek toegankelijk is in de zin van artikel 3, lid 3, eerste volzin, van verordening nr. 261/2004, zij erop gewezen dat die bepaling, zoals blijkt uit punt 37 van het onderhavige arrest, zonder de verdeling van die bewijslast uitdrukkelijk te regelen, een uitzondering invoert op de bepalingen waarbij aan passagiers rechten worden verleend, door een dergelijke passagier van de werkingssfeer van die verordening uit te sluiten.

Om zich aan haar verplichting om die passagier een compensatie te betalen te onttrekken, dient de luchtvaartmaatschappij die de vlucht uitvoert derhalve op de in het nationale recht vastgestelde wijze aan te tonen dat die passagier gratis heeft gereisd of tegen een gereduceerd tarief dat niet rechtstreeks of indirect voor het publiek toegankelijk is in de zin van artikel 3, lid 3, eerste volzin, van die verordening, en dus niet binnen de werkingssfeer van die verordening valt.

Vastgesteld moet worden dat een uitlegging volgens welke de bewijslast bij de passagiers wordt gelegd niet alleen in strijd is met de doelstelling van verordening nr. 261/2004, die erin bestaat een hoog niveau van bescherming van de luchtreizigers te waarborgen, maar ook moeilijk toe te passen is, met name in de specifieke context van de onderhavige zaak, waarin de passagiers in het hoofdgeding een pakketreis hebben geboekt bij een touroperator.

Zoals de passagiers in het hoofdgeding en de Commissie in hun schriftelijke opmerkingen in wezen hebben aangevoerd, is het in een situatie waarin een passagier zijn pakketreis niet rechtstreeks boekt bij de luchtvaartmaatschappij die de vlucht uitvoert maar via een touroperator normaal gesproken immers de touroperator die, zoals in casu, de prijs van de vlucht betaalt aan die luchtvaartmaatschappij, aangezien die passagier een prijs betaalt voor de gehele pakketreis, met inbegrip van de vlucht. Naast het feit dat die passagier de exacte prijs van de door die touroperator betaalde vlucht niet kent, zijn er voor eerstgenoemde niet zoveel manieren om te bewijzen dat hij de prijs van die vlucht heeft betaald.

Uit het voorgaande volgt dat op de derde tot en met de vijfde vraag dient te worden geantwoord dat artikel 3, lid 3, van verordening nr. 261/2004 aldus moet worden uitgelegd dat een passagier niet wordt geacht gratis te reizen of tegen een gereduceerd tarief dat niet rechtstreeks of indirect voor het publiek toegankelijk is in de zin van die bepaling wanneer, ten eerste, de touroperator tegen marktvoorwaarden de prijs van de vlucht betaalt aan de luchtvaartmaatschappij die de vlucht uitvoert en, ten tweede, de prijs van de pakketreis niet door die passagier, maar door een derde wordt betaald aan die touroperator. Het staat aan die luchtvaartmaatschappij om op de door het nationale recht vastgestelde wijze aan te tonen dat die passagier gratis of tegen een dergelijk gereduceerd tarief heeft gereisd.