Bestuurdersaansprakelijkheid in theorie (IVOR nr. 108) 2017/12.3.4:12.3.4 Normatieve convergentie en toerekening bij onrechtmatige daad (‘tort’)

Bestuurdersaansprakelijkheid in theorie (IVOR nr. 108) 2017/12.3.4

12.3.4 Normatieve convergentie en toerekening bij onrechtmatige daad (‘tort’)

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Uit de rechtspraak en literatuur blijkt dat het recht van het Verenigd Koninkrijk de verantwoordelijkheid van de handelende persoon centraal stelt. Het feit dat iemand bestuurder is van een vennootschap, maakt niet dat de maatstaf voor zijn aansprakelijkheid anders is dan voor een willekeurig ander persoon die handelt als vertegenwoordiger. Zo overwoog de House of Lords:1

“In such a case where the personal liability of the director is in question the internal arrangements between a director and his company cannot be the foundation of a director’s personal liability in tort. The enquiry must be whether the director, or anybody on his behalf, conveyed directly or indirectly to the [plaintiff] that the director assumed personal responsibility to the [plaintiff].”

De hoedanigheid waarin de bestuurder een handeling verricht is, anders dan dat hij een vertegenwoordiger is en daarom de bescherming geniet die het gemene recht hem biedt, niet relevant voor de te hanteren maatstaf voor aansprakelijkheid. Er bestaat geen normatieve convergentie. Ook het feit dat een onrechtmatige gedraging van de bestuurder aan de vennootschap kan worden toegerekend, zodat de vennootschap als primair handelende moet worden aangemerkt, dan wel het gegeven dat de vennootschap kwalitatief aansprakelijk is voor haar bestuurder (vgl. art. 6:172 BW), is niet relevant voor het vaststellen van persoonlijke aansprakelijkheid. De House of Lords overwoog in dit verband:2

“Whether the principal is a company or a natural person, someone acting on his behalf may incur personal liability in tort as well as imposing vicarious or attributed liability upon his principal. But in order to establish personal liability (…) there must have been an assumption of responsibility such as to create a special relationship with the director or employee himself.”

De Scottish Court of Sessions overwoog:3

“(…) A director who personally commits a delict in the course of his duties is liable to the injured party. A person who commits a wrong is liable for it himself, and it is immaterial that he was acting as an agent for or employee of another person (…)”

De benaderingen ‘attributed liability’ en ‘vicarious liability’ leiden tot dezelfde uitkomst en zijn – aldus de literatuur – niet van invloed op de te hanteren maatstaf voor aansprakelijkheid van de bestuurder:

“the practical difference between the two approaches turns out to be negligible unless the (…) “company law identification approach” is delivered in a way that affords strong protection to directors, shielding them from personal liability for wrongs by saying that their acts are only legally relevant in one capacity (i.e. as acts of the company, and not also as acts of the individual) even when their acts otherwise demonstrate all the elements necessary to impose personal liability on the director. The British courts do not appear to adopt this strong protective stance. For example, in cases of fraud or deceit, where no “assumption of responsibility” is relevant, a director’s fraud will certainly attract personal liability, and may render the company additionally liable for the fraud if the company can be made either primarily or vicariously liable on normal company or tort law rules.”4

Kortom, in het Verenigd Koninkrijk brengt het gegeven dat handelingen zouden kunnen worden toegerekend aan de rechtspersoon niet met zich dat een bestuurder zich daarachter kan verschuilen. Er wordt in de toerekening van de handeling aan de rechtspersoon, waardoor deze (mede) ‘primarily’ aansprakelijk kan zijn, geen rechtvaardiging gevonden voor een ‘hogere drempel’ voor aansprakelijkheid van de bestuurder.

Of de bestuurder nu handelt in eigen hoedanigheid of in hoedanigheid van bestuurder, hij blijft verantwoordelijk voor zijn eigen handelen:

“If a director commits a tort whilst carrying out duties for his company, the director will, on general principles, be personally liable for his own tort. Whether the director is personally liable depends on whether all the elements of the tort can be established against him. Thus a director will be personally liable in tort if, when driving on company business, he causes personal injury to another person in an accident caused by his negligent or dangerous driving. In such a case all the ingredients of the relevant tort are established against the director and the fact that he was driving on company business is irrelevant to his personal liability. However it is relevant to the company’s vicarious liability.”5

En:

“for example (…) a director’s fraud will certainly attract personal liability, and may render the company additionally liable for the fraud if the company can be made either primarily or vicariously liable on normal company or tort law rules.”6

De bestuurder kan zich voor zijn eigen onrechtmatige gedragingen niet verschuilen achter het schild van de rechtspersoon. Als hij zélf (persoonlijk) een norm heeft geschonden, is hij aansprakelijk. Het feit dat hij die norm heeft geschonden in hoedanigheid van bestuurder van de vennootschap, maakt dat niet anders. In een uitspraak van de House of Lords uit 2003 betreffende een zaak waarin een bestuurder namens de vennootschap de bank had voorzien van geantedateerde documenten teneinde vrijgave van een kredietbrief te bewerkstelligen, komt dit op de volgende wijze naar voren:7

“Mr Mehra says, (…), that he committed no deceit because he made the representation on behalf of Oakprime and it was relied upon as a representation by Oakprime. That is true but seems to me irrelevant. Mr Mehra made a fraudulent misrepresentation intending SCB to rely upon it and SCB did rely upon it. The fact that by virtue of the law of agency his representation and the knowledge with which he made it would also be attributed to Oakprime would be of interest in an action against Oakprime. But that cannot detract from the fact that they were his representation and his knowledge. He was the only human being involved in making the representation to SCB (apart from administrative assistance like someone to type the letter and carry the papers round to the bank). It is true that SCB relied upon Mr Mehra’s representation being attributable to Oakprime because it was the beneficiary under the credit. But they also relied upon it being Mr Mehra’s representation, because otherwise there could have been no representation and no attribution. (…) Where someone commits a tortious act, he at least will be liable for the consequences; whether others are liable also depends on the circumstances. Here, as the facts make plain and as Cresswell J specifically found, “all the ingredients of the tort of deceit are made out against Mr Mehra (and Oakprime).” In other words Standard Chartered have proved all that is required to make Mr Mehra – and through him Oakprime – liable in deceit. That being so, there is no conceivable basis upon which Mr Mehra should not indeed be held liable for the loss that Standard Chartered suffered as a result of his deceit. If he had been a mere employee of Oakprime and had done the same things and written the same letters on behalf of the company in that capacity, it could never have been suggested that Mr Mehra was not personally liable for his fraudulent acts. His status as a director when he executed the fraud cannot invest him with immunity.”

Uit de uitspraak komt overigens ook opnieuw naar voren dat voor de persoonlijke aansprakelijkheid van de bestuurder irrelevant is of de gedraging kan worden toegerekend (‘attributed’) aan de vennootschap. De overweging dat als de bestuurder slechts een werknemer was, deze werknemer evengoed op dezelfde grond aansprakelijk zou zijn geweest jegens een derde, toont aan dat de positie van de bestuurder in dit verband ook niet verschilt met die van de werknemer, zoals door sommigen in Nederland wordt betoogd (zie par 10.5.6).

De persoonlijke aansprakelijkheid van de bestuurder kan ook worden gebaseerd op het feit dat niet zozeer zijn eigen handelen ‘rechtstreeks’ onrechtmatig is, maar op het feit dat de vennootschap onrechtmatig heeft gehandeld, terwijl de bestuurder daarvoor verantwoordelijk kan worden gehouden door de derde omdat de bestuurder persoonlijk heeft bewerkstelligd dat de vennootschap onrechtmatig heeft gehandeld. In dat geval heeft de bestuurder ook zelf onrechtmatig gehandeld. De House of Lords overwoog:8

“Directors may, however, be personally liable if they directed or procured the commission of a wrongful act. The exact scope of this type of liability has been discussed in a line of cases.”

De Scottish Court of Sessions overwoog:9

“(…) Likewise, a director who, although not committing a delict himself, has authorized or directed or procured the commission of a delict by his company may be personally liable to the victim of the delict: (…) “Prima facie a managing director is not liable for tortious acts done by servants of the company unless he himself is privy to the acts, that is to say unless he ordered or procured the acts to be done. (…) I conceive that express direction is not necessary. If the directors themselves directed or procured the commission of the [wrongful] act they would be liable in whatever sense they did so, whether expressly or impliedly.”

In een dergelijk geval, waarin de vennootschap een onrechtmatige daad pleegt, terwijl de bestuurder dusdanig daarbij betrokken is geweest dat hem zelf ook een verwijt kan worden gemaakt, wordt gesproken van zogenoemde ‘joint tortfeasors’. Dit houdt in dat de bestuurder en de vennootschap hoofdelijk aansprakelijk zijn omdat zij worden geacht tezamen – als individuele rechtssubjecten – een onrechtmatige daad te hebben gepleegd. De bestuurder en de vennootschap worden dan gezien als ‘mededaders’. Centraal staat dan welke rol de bestuurder persoonlijk heeft gehad in het onrechtmatig handelen van de vennootschap. Daarbij geldt dat het enkele feit dat hij zijn vennootschapsrechtelijke bevoegdheden heeft uitgeoefend (door bijvoorbeeld in een bestuursvergadering te stemmen), onvoldoende is om tot aansprakelijkheid te komen:

“In every case where it is sought to make a director liable for his company’s torts it is necessary to examine with care what part he personally played in regard to the act or acts complained of. Mere management of the trade that results in the cordons act is insufficient; the director must procure or direct the commission of the tort by his company. Further a director will not be made liable where he did no more than carry out his constitutional role in the governance of the company by, for example, voting at board meetings (…). The director will be liable if he impliedly procured or directed the wrongful act. (…) The focus of the inquiry must be the degree of the director’s personal involvement in the tort alleged and each case depends on its own particular facts.”10

Kortom, in het Verenigd Koninkrijk wordt, net als in Nederland, onderkend dat een bestuurder aansprakelijk kan zijn voor de schade veroorzaakt door een onrechtmatige daad van de vennootschap. Of daarvan sprake is, zal moeten worden beoordeeld aan de hand van het persoonlijk handelen van de bestuurder in relatie tot die onrechtmatige daad. Een ernstigverwijtmaatstaf of een ‘hoge drempel voor aansprakelijkheid’ speelt daarin geen rol.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.