De rol en positie van de raad van toezicht van de stichting (IVOR nr. 112) 2018/4.7.3:4.7.3 Parlementaire geschiedenis WS 1956

De rol en positie van de raad van toezicht van de stichting (IVOR nr. 112) 2018/4.7.3

4.7.3 Parlementaire geschiedenis WS 1956

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

In de WS 1956 werd – in aansluiting op het arrest inzake Stichting B.W.T. – in artikel 1 opgenomen dat de stichting “geen leden kent”. Dezelfde bewoordingen staan in het huidige artikel 2:285 lid 1 BW.

Achtergrond

Hiervoor kwam de achtergrond van diverse materiële kenmerken al aan de orde. Uit het verslag van het overleg tussen de vaste Commissie voor Justitie en de Minister van Justitie blijkt dat de meerderheid van de Commissie aanvankelijk niet kon inzien waarom de wetgever burgers het recht zou dienen te ontnemen een stichting met leden in het leven te roepen indien daartoe blijkens de praktijk behoefte gevoeld werd.1 Minister Donker merkte op dat indien uit artikel 1 zowel de vermogenseis geschrapt zou worden (hetgeen uiteindelijk gebeurde) als de eis van het niet hebben van leden geschrapt zou worden, elk onderscheid tussen de stichting en de vereniging zou komen te vervallen. De Kamer stemde eerder in met handhaving van het preventief toezicht bij de vereniging en om die reden ging het naar de mening van de Minister niet aan om bij de regeling van de stichting een ontsnappingsmogelijkheid op onbeperkte schaal te scheppen waarmee men de regeling van de vereniging illusoir maakt. Het ledenverbod werd opgenomen om misbruik van de stichtingsvorm te voorkomen.

Benaming “leden”

De benaming “leden” is niet van doorslaggevende betekenis voor de vraag of het ledenverbod wordt overtreden. De rechter dient materieel te toetsen; ook degenen die in de statuten worden aangeduid als “deelhebbers”, “aangeslotenen” of “contribuanten” kunnen onder het begrip leden vallen.2 Overigens volgt uit de wetsgeschiedenis dat het bestuur zelf het ledenverbod niet kan overtreden.3

Van belang is welke bevoegdheden het orgaan, dat wordt gevormd door deelnemers, aangeslotenen, etc. heeft.4 Het gaat om de juridische constructie, waarbij beslissend is welke bevoegdheden de statuten aan het orgaan toekennen en niet welke bevoegdheden het orgaan daadwerkelijk uitoefent. In de MvT is hierover te lezen:

“Personen, die bij een stichting zijn aangesloten, doch geen zeggenschap hebben, kunnen niet als leden worden beschouwd. Er bestaat dus geen bezwaar, dat een stichting aangeslotenen in evenbedoelde zin heeft.”5

Bevoegdheid om bestuurders te benoemen

Hiervoor kwam aan de orde dat bij corporatieve rechtspersonen de leden of aandeelhouders het doel en de organisatie van de rechtspersoon kunnen bepalen. Bij een stichting worden doel en organisatie in aanvang bepaald door de oprichter die vaak geen deel uitmaakt van een stichtingsorgaan. Wordt het ledenverbod dan al overtreden indien een stichtingsorgaan, net zoals de algemene vergadering, de organisatie van de stichting kan bepalen, dat wil zeggen: bestuurders kan benoemen?

De wet bepaalt uitdrukkelijk dat de enkele bevoegdheid van een stichtingsorgaan om bestuurders te benoemen nog niet leidt tot overtreding van het ledenverbod (zie ook artikel 1 lid 2WS 1956 en artikel 2:285 lid 2 BW). Naar aanleiding van een vraag van Kamerlid Ten Hagen6 antwoordde Minister Donker dat het immers niet zo zou moeten zijn dat het bestuur van een stichting slechts door middel van coöptatie benoemd kan worden.7 Minister Donker zei daarover:

“Ik zou in artikel 1 willen bepalen: Indien de statuten één of meer personen de bevoegdheid geven in de vervulling van ledige plaatsen – dat wil dus zeggen vacatures – in organen van de stichting te voorzien, wordt zij niet uit dien hoofde aangemerkt leden te kennen. Dat komt derhalve hierop neer dat de benoemingsbevoegdheid op zich zelf nog niet tot lid stempelt. Wil de rechter tot deze laatste kwalificatie komen, dan zal er iets bij moeten komen of, liever gezegd, er zullen verschillende dingen bij moeten komen. De rechter zal moeten nagaan of de positie van deze geïnteresseerden of hoe men hen ook noemen wil – want de naam doet uiteraard niet ter zake, zoals de geachte afgevaardigde de heer Ten Hagen terecht heeft gezegd –, zodanig geregeld is, dat hun positie overeenkomt met die van leden van een vereniging.”8

Indien een stichtingsorgaan naast de bevoegdheid tot benoeming, de bevoegdheid tot schorsing en ontslag van bestuurders heeft, dan is men volgens Minister Donker “al dicht bij de figuur van leden met volledige bevoegdheid, hoewel men die dan misschien nog niet helemaal benaderd heeft”.9 Het is aan de rechter om te bepalen of in een concreet geval sprake is van overtreding van het ledenverbod, aldus Minister Donker.10 De rechter dient daarbij te kijken naar het “totaalpakket aan bevoegdheden” dat het stichtingsorgaan heeft.

Hoogste gezag

Minister Van Oven, de opvolger van Minister Donker, deed bij de behandeling van de WS 1956 in de Eerste Kamer pogingen om het ledenverbod verder te verduidelijken. Hij herhaalde dat uiteindelijk de rechter beslist of de toegekende bevoegdheden zodanig zijn dat er personen zijn die de positie hebben van leden van een vereniging. Dit zal naar zijn mening het geval zijn als er personen anders dan bestuurders zijn die “krachtens de statuten zodanige zeggenschap hebben, dat zij het hoogste gezag in de stichting vormen”. Indien er personen zijn die cumulatief jegens het bestuur bepaalde benoemings- en schorsingsrechten alsmede “controlerechten” hebben (bijvoorbeeld het recht om de kas te controleren), dan kan de grens van het toelaatbare zijn overschreden, aldus Minister van Oven. Hij vervolgt:

“Maar beslissend blijft, of de concrete uitwerking van de bevoegdheden zodanig is, dat het hoogste gezag niet bij het bestuur, doch bij hen berust.”11

Volgens Minister Van Oven is beslissend of er naast het bestuur personen zijn, bij wie bevoegdheden dusdanig zijn geconcentreerd, dat “in wezen zij het beleid van de stichting kunnen bepalen”. Tot slot zei Minister Van Oven tijdens de behandeling in de Eerste Kamer over dit onderwerp, vlak voordat het wetsontwerp werd aangenomen, nog het volgende:

“Een stichting is per definitionem gescheiden van een vereniging door artikel 1. Zij is, om het met andere woorden te zeggen dan dit artikel het aangeeft, een organisatie tot beheer van een vermogen met een onbaatzuchtig doel; zij is geen vereniging en zij heeft geen “leden”. Dit is het beginsel, maar dat beginsel is verder soepel uitgewerkt. Vermogen hoeft er niet te zijn, als het maar kan komen. Leden mogen er desnoods zijn, maar zij mogen niet in het wezen, dat is het werk van de stichting beslissend ingrijpen. Dat is het ontwerp in a nutshell.”12

Hoewel “het wezen” of “het werk” van de stichting een enigszins cryptische formulering is, ga ik er van uit dat de Minister doelde op de werkzaamheden, het (hoofd)doel van de stichting. Naar mijn mening vat de Minister in voornoemd citaat de kern van het ledenverbod samen. Aan een stichtingsorgaan kunnen allerlei bevoegdheden worden toegekend, zolang het orgaan maar niet de “hoogste macht” vormt, die net als een algemene vergadering de voornaamste activiteiten van de stichting kan bepalen.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.