2.10 Toegang tot de rechter I: procedurele voorschriften, waaronder termijnen, en griffierecht

Volgens vaste jurisprudentie staat art. 6 lid 1 EVRM er niet aan in de weg dat het bestuursgaan een boete oplegt en de 'overtreder' vervolgens beroep moet instellen teneinde een beoordeling door een onafhankelijke rechter over de boeteoplegging te verkrijgen. Zo oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Janosevic:

Voorts bestaan geen bezwaren tegen het hanteren van een redelijke bezwaar- en beroepstermijn.2 In de zaak Hennings oordeelde het Hof dat het verstrijken van de beroepstermijn aan de klager kan worden tegengeworpen als hij heeft nagelaten maatregelen te treffen om zich te verzekeren van tijdige ontvangst van zijn post.3 In een geval waarin een gedetineerde voor het tijdig bezorgen van zijn beroepschrift afhankelijk was van een bewaker, kon het tekortschieten van de bewaker om de brief die dag naar de griffie te brengen uiteraard niet worden afgewenteld op de klager.4 Verder kunnen er wel eisen worden gesteld aan beroepschriften, maar die voorschriften moeten wel redelijk zijn en mogen niet doorslaan in een excessief formalisme. Zo werd een niet-ontvankelijkverklaring door het Tsjechische Constitutionele Hof van een beroep, omdat op het schutblad van het beroepschrift de bestreden uitspraak is aangeduid met een verkeerd nummer en een verkeerde datum, te formalistisch bevonden.5 Ook de door de Griekse cassatierechter strak gehanteerde, maar niet in de wet neergelegde eis dat het cassatieschriftuur de op de zaak betrekking hebben feiten waarop de feitenrechter zijn oordeel heeft gebaseerd moeten bevatten, vond in de ogen van het EHRM geen genade.6 Een dergelijk excessief formalisme staat teveel in de weg aan de in art. 6 EVRM gewaarborgde toegang tot de rechter. In deze zaken was verder van belang dat er geen enkele herstelmogelijkheid werd geboden.

Evenmin wordt aangenomen dat het heffen van griffierecht of het vereiste van zekerheidstelling als zodanig de toegang tot de rechter op ontoelaatbare wijze hoeft te blokkeren. De lidstaten hebben daarbij een zekere beoordelingsruimte. Indien een excessief griffierecht wordt geheven of een zeer hoge zekerheidstelling wordt verlangd zal het EHRM dat als een ontoelaatbare beperking op de toegang tot een rechter bestempelen. Zo werd in een geval, waarin klager aannemelijk had gemaakt dat hij geen inkomen had en aanzienlijke verliezen had geleden, het opleggen van een griffierecht van een bedrag ter hoogte van een Pools jaarsalaris in strijd bevonden met het recht op een effectieve toegang tot de rechter.7 In een Bulgaarse zaak werd achteraf een griffierecht geheven bijna ter hoogte van de schadevergoeding wegens achteraf onrechtmatig voorarrest, omdat het griffierecht werd gerelateerd aan het afgewezen deel van de vordering die de schadevergoeding ruimschoots overtrof. Ook dat kon niet door de beugel.8 In een Spaanse procedure tot schadevergoeding naar aanleiding van een dodelijk verkeersongeluk, waarin de klaagster door de rechter in eerste aanleg was veroordeeld tot de betaling van 18 miljoen peseta's, diende de klaagster dit bedrag als zekerheidstelling te geven ten einde haar hoger beroep te kunnen instellen. Tevens stelde klaagster een procedure in om te doen vaststellen dat zij aan deze verplichting niet kon voldoen. Hoewel dit beroep, gelet op haar financiële situatie werd gehonoreerd, werd haar hoger beroep tegen de veroordeling tot schadevergoeding niet ontvankelijk verklaard, omdat zij niet had voldaan aan de wettelijke verplichting tot zekerheidstelling. Het zal niet verbazen dat het Hof concludeerde dat sprake was van een onacceptabele beperking op de toegang tot de rechter.9 Het gaat hier steeds om burgerlijke rechten en plichten. Bij strafsancties zal te meer reden zijn griffierechten en/of zekerheidstellingen laag te houden. In de zaak Schneider werd de heffing van een griffierecht van € 375 en € 180 voor een tweetal boetezaken van de klager, mede gelet op het jaarinkomen van het gezin van klager van € 42.000, akkoord bevonden.10

Beperkingen in de toegang tot de rechter mogen er niet toe strekken dat de toegang tot de rechter zodanig wordt afgesneden of gereduceerd dat de toegang zelf illusoir wordt en beperkingen zullen verder niet acceptabel zijn als zij niet een legitiem doel dienen of indien de verhouding tussen het middel en het doel disproportioneel is.11 In dit verband kan ten slotte ook op twee civiele zaken worden gewezen die zien op de toegang tot de rechter. In de zaak Capital Bank AD12 werd deze kredietinstelling door de centrale bank, een bestuursorgaan, insolvent bevonden. Gelet daarop had de centrale bank de vergunning van Capital Bank AD ingetrokken en een verzoek tot liquidatie bij de nationale rechter ingediend. Het Hof achtte art. 6 lid 1 EVRM geschonden onder meer omdat Capital Bank AD tijdens de liquidatieprocedure werd vertegenwoordigd door personen die verantwoording schuldig waren aan de centrale bank, de tegenpartij. Aldus had Capital Bank AD niet op een effectieve manier kunnen deelnemen aan de procedure. In Zehentner ging het om een handelingsonbekwame vrouw die op wilde komen tegen de verkoop van haar woning. Zij was bij het aanwenden van rechtsmiddelen afhankelijk van haar bewindvoerder. Het Hof overwoog:

Waar in bepaalde zaken nog kan worden beargumenteerd dat een handelingsonbekwame tegen zichzelf beschermd moet worden door een bewindvoerder, gaat dat niet op voor het opkomen tegen leedtoevoeging. Met betrekking tot bestraffende sancties vereist art. 6 lid 3, onderdeel c, EVRM dat men zichzelf moet kunnen verdedigen. De mogelijkheid om rechtsmiddelen tegen een strafoplegging aan te wenden kan dan niet afhankelijk worden gemaakt van de bereidheid van een bewindvoerder om namens de gestrafte onderbewindgestelde persoon te procederen.14