65.2 Misbruik van recht – de rechtspraak

In de eerdergenoemde uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van 19 november 2014 is de volgende, veel geciteerde, overweging opgenomen:

Daarmee wordt de lat hoog gelegd: er moet heel wat aan de hand zijn voordat misbruik wordt aangenomen. Onlangs heeft de Afdeling bestuursrechtspraak beslist dat de rechter ambtshalve mag onderzoeken of de aanwending van een rechtsmiddel misbruik van recht oplevert.1 In de rechtspraak – die vooral betrekking heeft op verzoeken om informatie op grond van de Wob – zijn er inmiddels vier categorieën van gevallen ontwikkeld.

In de eerste plaats kan sprake zijn van misbruik wanneer verzoeken of de aanwending van rechtsmiddelen uitsluitend tot doel hebben het behalen van financieel gewin, zoals het krijgen van proceskosten of dwangsommen.2 In de meeste gevallen gaat het daarbij om het handelen van gemachtigden. In de gevallen waarin iemand vraagt om stukken met betrekking tot een hem opgelegde verkeersboete wordt, nu hij die stukken ook in een administratieve beroepsprocedure op kan vragen, in beginsel steeds misbruik aangenomen.3 Recent heeft de Afdeling bestuursrechtspraak beslist dat een gemachtigde die misbruik van recht maakt omdat hij uitsluitend persoonlijk financieel gewin nastreeft op grond van artikel 2:3 Awb door een bestuursorgaan als gemachtigde mag worden geweigerd.4

Daarnaast is er een categorie van zaken waarin is vastgesteld dat er verzoeken waren gedaan met een ander doel dan waarvoor zij zijn bedoeld. Het meest bekende voorbeeld betreft (soms omvangrijke) verzoeken om informatie op grond van de Wob, waarbij de verzoeker om informatie niet aannemelijk kan maken dat hij met het doen van een dergelijk verzoek een redelijk doel voor ogen heeft.5 In die zaken kan het procesgedrag van de appellant en/of zijn gemachtigde ook een rol spelen, bijvoorbeeld in het geval de betrokkene weigert ter zitting te verschijnen om informatie aan de rechter te verstrekken.6 In een dergelijk geval wordt het oordeel dat sprake is van misbruik daarmee mede bepaald door het handelen van betrokkene(n) in de rechterlijke procedure.

In de derde plaats kan sprake zijn van misbruik van recht omdat het de appellant er niet om gaat om materieel gelijk te krijgen maar om het bestuursorgaan dwars te zitten of te frustreren.7 Bekend voorbeeld zijn de gevallen waarin iemand veelvuldig, vaak omvangrijke, Wob-verzoeken doet en daarbij aangeeft dat hij daarmee het bestuursorgaan het lastig wil maken.8 Vaak vloeit een dergelijke handelwijze voort uit een breder conflict met het bestuursorgaan.9

De laatste vorm van misbruik is het geval waarin iemand oneigenlijk gebruik maakt van hem toekomende rechten. Dat laatste is beslist bij een bekende Wobverzoeker, toen hij delen van archieven van de inlichtingendiensten met een beroep op de Wob opvroeg. Met de afhandeling van deze verzoeken was, evenals met de afhandeling van verschillende eerder ingediende verzoeken van deze appellant, zeer veel menskracht gemoeid. De Afdeling was van oordeel dat de bevoegdheid tot het indienen van informatieverzoeken werd gebruikt voor een ander doel dan waartoe deze was verleend en dat sprake was van onevenredigheid tussen het met die verzoeken gediende belang en de belasting die het beslissen hierop oplevert voor de betrokken ministers. Daarom was sprake van misbruik van de bevoegdheid de verzoeken in te dienen.10