9.2.3.2 Vervanging bij speciesverbintenissen

Een speciesverbintenis is een verbintenis die individueel is bepaald, terwijl een generieke verbintenis naar de soort bepaald is.1 De verplichting een aangewezen zaak te leveren, zoals een tweedehands kast of een bepaalde nieuwe auto uit de showroom, is een speciesverbintenis. De verplichting 500 flessen Chardonay van € 20 per fles, of 200 liter stookolie te leveren is een generieke verbintenis.

Indien de schuldenaar een gebrekkige specieszaak heeft geleverd, of levering daarvan onmogelijk is geworden, rijst de vraag of de schuldeiser in het kader van zijn recht op nakoming een vervangende prestatie kan vorderen.2 Deze vraag doet zich alleen voor bij speciesverbintenissen, omdat de vervangende prestatie in dat geval zal afwijken van de bij overeenkomst geïndividualiseerde prestatie. Bij generieke verbintenissen speelt dit probleem niet, omdat bij het sluiten van de overeenkomst nog geen individualisering heeft plaatsgevonden en dus niet gezegd kan worden dat de vervangende prestatie afwijkt van de overeengekomen prestatie.

Verschillende Duitse auteurs hebben de opvatting verdedigd dat een schuldeiser geen vervangende prestatie kan vorderen, indien de verkoper niet in staat is de specieszaak te leveren of te herstellen.3 De verkoper kan volgens deze auteurs niet worden verplicht een andere dan de overeengekomen zaak te leveren.4 Indien de schuldeiser een prestatie vordert die afwijkt van de overeengekomen prestatie, kan die vordering niet als nakoming worden gekwalificeerd. De schuldeiser zal zijn wens van een vervangende prestatie dan moeten inkleden als vordering tot schadevergoeding in natura. Zelfs bij het niet-leveren van geïndividualiseerde genuszaken, zoals nieuwe zaken in een warenhuis gekocht, is volgens Peter Huber vervanging niet mogelijk:5

Ook Ulrich Huber staat afwijzend tegenover de vordering tot vervanging bij de niet-nakoming van een speciesverbintenis:6

Deze opvatting gaat er dus vanuit dat om als nakoming te worden aangemerkt de prestatie die de schuldeiser verlangt exact moet overeenstemmen met de prestatie die de schuldenaar op zich heeft genomen.

Deze enge opvatting miskent dat voor de reikwijdte van het recht op nakoming niet de kwalificatie van een prestatie als species of genus doorslaggevend is, maar dat door uitleg moet komen vast te staan of partijen vervanging al dan niet hebben willen uitsluiten. Een ruimere opvatting van de door nakoming afdwingbare verbintenis verdient dan ook de voorkeur. Volgens deze opvatting dient de rechter door uitleg vast te stellen of de door de schuldeiser gevorderde, of de door de schuldenaar aangeboden, vervangende prestatie als nakoming kan worden aangemerkt. Als vaststaat dat de belangen van beide partijen zich niet tegen een vervangende prestatie verzetten, dan dient vervanging mogelijk te zijn. Er dient evenwel voor te worden gewaakt dat de schuldeiser niet een andere dan de overeengekomen prestatie wordt opgedrongen.

Dat de toegezegde prestatie niet volledig hoeft overeen te stemmen met de prestatie die in het kader van nakoming wordt gevorderd of aangeboden7 blijkt niet alleen uit de nakomingsvorm vervanging, maar ook uit reparatie bij koop (art. 7:21 lid 1 onder b en lid 4 en 5) en bij aanneming van werk (art. 7:659 lid 1). In Nederland wordt reparatie terecht niet als schadevergoeding in natura, maar als nakomingsvorm gezien.8 Herstel is een vorm van nakoming, omdat het resultaat waartoe reparatie leidt de schuldenaar in een vergelijkbare positie brengt als wanneer de schuldenaar direct correct was nagekomen.9 Hoewel de reparatiehandeling verschilt van de verplichting een contractsconforme zaak te leveren, worden beide vorderingen onder de nakoming geschaard.10 Dit is een keuze. In Frankrijk is de opvatting verdedigd dat reparatie als een vorm van schadevergoeding in natura moet worden beschouwd, omdat:11

Als door uitleg komt vast te staan dat de overeengekomen prestatie vervangbaar is, dient de schuldeiser uit hoofde van zijn recht op nakoming een vervangende prestatie te kunnen vorderen, indien de schuldenaar niet in staat is de overeengekomen specieszaak te leveren of de gebrekkige specieszaak te herstellen.12

Ook Laithier is van mening dat de inhoud van een verbintenis uit overeenkomst een normatieve grootheid is die door middel van uitleg door de rechter wordt vastgesteld.13 De rechter is niet de `bouche de la convention', maar construeert uit het contract de verplichtingen die op de schuldenaar rusten.14 Een veroordeling die afwijkt van de primaire verplichting maar die gegrond is op deze geïnterpreteerde verplichtingen is volgens Laithier een vorm van nakoming en niet van schadevergoeding in natura.15

De Engelse rechter heeft eveneens een zekere vrijheid om de verbintenis te interpreteren die de basis vormt van de veroordeling tot nakoming. Over de verhouding tussen de veroordeling tot nakoming en de oorspronkelijke verbintenis oordeelde Megarry V-C:16

Ook in Duitsland is een tendens zichtbaar naar een ruimere bevoegdheid voor de rechter om de verbintenis uit te leggen waarop de veroordeling tot nakoming wordt gegrond.17 Zo overwoog het Landesgericht Ellwangen:18

Medina beschrijft een opvatting die uitgaat van een wel erg ruime bevoegdheid voor de rechter om een van de oorspronkelijke verbintenis afwijkende veroordeling tot nakoming te geven:19

In de volgende paragraaf bespreek ik de gezichtspunten aan de hand waarvan de rechter kan vaststellen of de schuldeiser een recht op nakoming in de zin van vervanging heeft wanneer de schuldenaar zijn verplichting schendt om een deugdelijke specieszaak te leveren. Indien de schuldeiser de vervangende prestatie niet uit hoofde van zijn recht op nakoming kan vorderen, resteert hem slechts de vordering tot schadevergoeding in natura.