I.1 Aanleiding en onderzoeksprobleem

De Nederlandse bodem-, water- en luchtkwaliteit staan ernstig onder druk.1 Het overgrote deel van de milieudruk in Nederland is afkomstig van bedrijven.2 Door de grote schaal waarop sommige bedrijven opereren en de risicovolle aard van sommige productieprocessen kunnen bedrijven – structureel of incidenteel, per ongeluk of welbewust – ernstige, soms zelfs onomkeerbare schade aanrichten aan het milieu.3

De impact die bedrijven hebben op het milieu is niet altijd rechtmatig. Er zijn veel voorbeelden die dit kunnen illustreren. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de overschrijding van de emissiegrenswaarden en de verboden kwiklozingen van staalbedrijf Tata Steel.4 Maar ook kan worden gedacht aan de ‘Sjoemelsoftware’ die werd gebruikt door autofabrikanten,5 aan de uitstoot van zeer zorgwekkende stoffen PFOA en GenX door de Dordtse Teflonfabriek DuPont,6 aan de stelselmatige overbemesting van landbouwgrond,7 of aan de vele incidenten in de Nederlandse afvalbranche.8 Dit zijn slechts enkele incidenten, maar de onrechtmatige bedrijfsmatige milieuverontreiniging is een structureel probleem.9

Als zich in bedrijfscontext een milieuovertreding voordoet, wordt doorgaans alleen de rechtspersoon hiervoor aansprakelijk gesteld. De rechtspersoon schrijft echter niet zijn eigen milieubeleid en de rechtspersoon verricht niet zelf de milieurelevante activiteiten: uiteindelijk zijn het mensen van vlees en bloed die de milieuovertreding feitelijk begaan, en zijn het de leidinggevenden binnen de onderneming die zeggenschap hebben over de naleving van de voorschriften. Het straffen van de rechtspersoon voor een milieuovertreding en het verhalen van de saneringskosten van milieuschade op de rechtspersoon is bovendien niet altijd mogelijk of makkelijk, want rechtspersonen kunnen failliet gaan en door vennootschappelijke constructies is het soms lastig om te bepalen welke rechtspersoon moet worden aangeschreven.

Gelet op het voorgaande kan het voor een effectieve handhaving van het milieurecht – waarbij de verantwoordelijkheid voor de naleving van milieuvoorschriften door bedrijven wordt gezocht bij degenen die ook daadwerkelijk invloed hebben op de milieurelevante activiteiten van het bedrijf – wenselijk zijn om naast of in plaats van de rechtspersoon een natuurlijk persoon met een leidinggevende functie binnen de onderneming aansprakelijk te stellen voor een milieuovertreding. Van deze mogelijkheid wordt in de praktijk nog nauwelijks gebruik gemaakt. Ook in de juridische literatuur is er nog weinig over geschreven over de aansprakelijkheid van natuurlijke personen voor bedrijfsmatige milieuovertredingen. Met dit proefschrift over de strafrechtelijke, bestuursrechtelijke en privaatrechtelijke milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden hoop ik een bijdrage te leveren aan het beperken van milieuovertredingen in bedrijfscontext.