HvJ EU, 28-01-2025, nr. C-253/23

Voor het antwoord op de tweede prejudiciële vraag moet eerst worden vastgesteld of de uitlegging van het nationale recht die tot gevolg heeft dat, bij gebreke van een definitieve beslissing waarbij een inbreuk op het mededingingsrecht wordt vastgesteld, de fiduciaire overdracht van de rechten op vergoeding van de door een mededingingsregeling veroorzaakte schade door vermeend benadeelde partijen aan een erkende rechtsbijstandverlener wordt uitgesloten, betrekking heeft op een aspect dat rechtstreeks door het Unierecht wordt beheerst, dan wel op een aangelegenheid die tot de rechtsorde van elke lidstaat behoort.

Dienaangaande moet worden gepreciseerd dat het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verbod niet tot gevolg heeft dat een persoon die door een mededingingsregeling schade heeft geleden, zijn hoedanigheid van slachtoffer van een inbreuk op het mededingingsrecht verliest. Dit verbod vloeit integendeel voort uit de nietigheid van de overdracht van het recht van die persoon aan een erkende rechtsbijstandverlener die in eigen naam en op eigen kosten, maar voor rekening van de cedenten, de rechten van de cedenten gebundeld doet gelden. Voor de beantwoording van de prejudiciële vraag moet worden vastgesteld of de voorwaarden voor de geldigheid van de overdracht van het recht op schadevergoeding door het Unierecht dan wel door het toepasselijke nationale recht worden beheerst.

Het lijkt mij aangewezen het onderscheid in herinnering te brengen dat de advocaten-generaal Kokott en Wahl hebben gemaakt tussen, enerzijds, de voorwaarden voor het bestaan van aansprakelijkheid voor een inbreuk op het mededingingsrecht van de Unie, of zelfs de voorwaarden voor het bestaan van het recht op schadevergoeding, en, anderzijds, de regels voor de uitoefening van het recht op vergoeding van de door de inbreuk op het mededingingsrecht veroorzaakte schade. Volgens deze advocaten-generaal worden voornoemde voorwaarden rechtstreeks door het Unierecht beheerst, zodat een nationale maatregel die in strijd is met de rechtstreekse werking van het Unierecht, nietig moet worden verklaard, terwijl voornoemde regels door het nationale recht worden beheerst en onderworpen zijn aan de traditionele beperkingen van de procedurele autonomie van de lidstaten.32.

Ik ben het om de volgende redenen eens met deze uitlegging.

In de eerste plaats vloeit deze tweedeling voort uit de bevoegdheidsverdeling tussen de Unie en de lidstaten. Op grond van artikel 3, lid 1, onder b), VWEU is de Unie exclusief bevoegd voor de mededingingsregels die voor de werking van de interne markt nodig zijn. Voorts vallen andere toepasselijke mededingingsregels die niet binnen de werkingssfeer van die exclusieve bevoegdheid vallen, bij gebreke van Unierechtelijke regels, onder de bevoegdheid van de lidstaten.

Artikel 101 VWEU behoort tot de mededingingsregels die, zoals de regels bedoeld in artikel 3, lid 1, onder b), VWEU, nodig zijn voor de werking van de interne markt.33.

Het recht op vergoeding van schade veroorzaakt door een inbreuk op artikel 101 VWEU gaat echter verder dan het louter vergoeden van de door de benadeelde partijen geleden schade, aangezien het meer in het algemeen de mededingingsregels van de Unie gemakkelijker toepasbaar maakt en ervoor zorgt dat — vaak heimelijke — overeenkomsten of praktijken die de mededinging kunnen beperken of vervalsen, minder aantrekkelijk worden, hetgeen bijdraagt tot de handhaving van een daadwerkelijke mededinging in de Unie.34. Particuliere handhaving van het mededingingsrecht is ook noodzakelijk voor de werking van de interne markt. Bijgevolg moet de vaststelling van de voorwaarden voor het bestaan en de wezenlijke inhoud van het recht op vergoeding van schade veroorzaakt door een inbreuk op artikel 101 VWEU tot de exclusieve bevoegdheid van de Unie behoren. Daarentegen staat het aan elke lidstaat om de bevoegde rechterlijke instanties aan te wijzen en de procedureregels vast te stellen voor vorderingen die worden ingediend ter bescherming van de rechten die de justitiabelen aan de rechtstreekse werking van het Unierecht ontlenen.35.

In de tweede plaats heeft het door de advocaten-generaal gemaakte onderscheid, hoewel niet uitdrukkelijk door het Hof erkend, weerklank gevonden in de rechtspraak van het Hof. Het heeft met name aangegeven dat, anders dan de regels inzake de beoordeling van de bewijzen en de bewijsstandaard, die bij ontbreken van Unievoorschriften ter zake in beginsel onder de procedurele autonomie van de lidstaten vallen, er sprake moet zijn van alle wezenlijke bestanddelen van de inbreuk opdat kan worden vastgesteld dat een onderneming aansprakelijk is voor een onderling afgestemde feitelijke gedraging.36. In die zin heeft het Hof zich regelmatig gebogen over de vraag wie zich kan beroepen op het recht op vergoeding van de door een dergelijke inbreuk veroorzaakte schade vanuit het oogpunt van het nuttig effect van artikel 101 VWEU.37.

In de derde plaats wordt deze uitlegging bevestigd door richtlijn 2014/104. Artikel 4 van deze richtlijn, met als opschrift ‘De beginselen doeltreffendheid en gelijkwaardigheid’, bepaalt immers dat de lidstaten, overeenkomstig het doeltreffendheidsbeginsel, ervoor zorgen dat alle nationale regels en procedures betreffende de uitoefening van schadeclaims zodanig ontworpen en toegepast worden dat zij de uitoefening van het Unierecht op volledige vergoeding van de door een inbreuk op het mededingingsrecht veroorzaakte schade niet buitensporig moeilijk of praktisch onmogelijk maken.

In die omstandigheden moet worden geoordeeld dat het Unierecht de voorwaarden bepaalt voor het bestaan van een recht op vergoeding van de door een dergelijke inbreuk veroorzaakte schade.

In het privaatrecht vloeit het antwoord op de vraag wie recht heeft op schadevergoeding doorgaans voort uit de gecombineerde toepassing van de voorwaarden voor het bestaan van aansprakelijkheid, namelijk het bestaan van de schade, een oorzakelijk verband tussen de schade en de vermeende gedraging en de onrechtmatigheid van de verweten gedraging, behalve wanneer een specifieke bepaling de kring van personen beperkt die als slachtoffers van een schending van een rechtsregel kunnen worden beschouwd. Op basis van deze voorwaarden kan worden vastgesteld wie de benadeelde is die recht heeft op schadevergoeding. In die zin bepaalt het Unierecht aan de hand van de voorwaarden voor het bestaan van aansprakelijkheid voor een inbreuk op het mededingingsrecht wie zich op het recht op vergoeding van de door een inbreuk op artikel 101 VWEU veroorzaakte schade kan beroepen.

Indien het Unierecht bepaalt wie zich kan beroepen op het recht op volledige vergoeding van de door een inbreuk op het mededingingsrecht veroorzaakte schade, moet eveneens de vraag worden gesteld of het Unierecht ook de overdraagbaarheid van een dergelijk recht op vergoeding en de voorwaarden voor de geldigheid van een overdracht van dat recht bepaalt.

De overdraagbaarheid van een schuldvordering38., of zelfs van een recht, is een van de kenmerken die bepalen of dat recht voor cessie vatbaar is. In het privaatrecht kunnen de meeste algemene financiële rechten in principe het voorwerp uitmaken van cessie.39.

Met betrekking tot de vraag of de overdracht van een schadevordering tegen de Unie geldig is, heeft het Hof geoordeeld dat een dergelijke vordering vatbaar is voor cessie, maar dat overeenkomstig het algemene beginsel dat de lidstaten gemeen hebben en dat van toepassing is in de rechtsorde van de Unie, een wederrechtelijke cessie niet kan worden tegengeworpen aan de betrokken autoriteiten.40. Hieruit kan echter niet worden afgeleid dat het Unierecht de voorwaarden bepaalt voor de geldigheid van elk aan het Unierecht ontleende recht op schadevergoeding. Overeenkomstig artikel 340, tweede alinea, VWEU wordt de niet-contractuele aansprakelijkheid van de Unie immers beheerst door de algemene beginselen die de lidstaten gemeen hebben. Bijgevolg stelt de vraag van de bevoegdheidsverdeling tussen de Unie en de lidstaten zich in de context van deze aansprakelijkheid niet op dezelfde wijze als in gevallen waarin, zoals in het onderhavige geval, het Unierecht enkel de voorwaarden voor het bestaan van de betrokken vordering bepaalt.

Onlangs heeft het Hof in het kader van het door verordening (EG) nr. 261/200441. gewaarborgde recht op compensatie van luchtreizigers de overdracht van dat recht aan een derde om zich de moeilijkheden en kosten te besparen die de reiziger ervan kunnen weerhouden om persoonlijke stappen te ondernemen, aangemerkt als een wijze van uitoefening van dat recht op compensatie.42. Tegelijkertijd heeft het Hof aangegeven dat de reiziger zijn vordering aan een derde kan overdragen ‘wanneer het toepasselijke nationale recht daarin voorziet’.43. Deze overweging kan op het onderhavige geval worden toegepast, aangezien zij aantoont dat de overdracht van een recht op schadevergoeding een wijze van uitoefening van dat recht kan zijn en dat de beperkingen op een dergelijke overdracht door het nationale recht worden bepaald.

De overdraagbaarheid van het recht op schadevergoeding als zodanig kan weliswaar worden geacht voort te vloeien uit de aard van dat recht en dus rechtstreeks uit het Unierecht, maar in de onderhavige zaak gaat het om de voorwaarden voor de geldigheid van de overdracht van het recht op schadevergoeding die de vermeend benadeelde partijen, net als luchtreizigers, rechtstreeks aan het Unierecht ontlenen. De overdracht van een recht op volledige vergoeding van de door een inbreuk op het mededingingsrecht veroorzaakte schade is dus ook een wijze van uitoefening van dat recht door de persoon die dat recht geniet. De voorwaarden waaronder een dergelijke overdracht kan plaatsvinden, worden derhalve bepaald door het nationale recht.

Anders dan de verwijzende rechter in zijn verzoek om een prejudiciële beslissing heeft opgemerkt44., wordt aan deze uitlegging niet afgedaan door de lessen die uit artikel 2, punt 4, van richtlijn 2014/104 kunnen worden getrokken.

Het feit dat artikel 2, punt 4, van richtlijn 2014/104 in het derde in die bepaling genoemde scenario verwijst naar vorderingen ingesteld door ‘een natuurlijk persoon of een rechtspersoon op wie de rechten zijn overgegaan van de partij die beweert benadeeld te zijn, daaronder begrepen de persoon die de schadeclaim heeft verworven’, brengt niet met zich dat het Unierecht de lidstaten enige vorm van overdrachtsmechanisme of specifieke voorwaarden voor de geldigheid van een dergelijke overdracht oplegt.

Deze verwijzing bevindt zich immers in een bepaling die het begrip ‘schadevordering’ in de zin van richtlijn 2014/104 definieert. Zij neemt dus elke twijfel weg over de vraag of de bepalingen van die richtlijn ook van toepassing zijn op vorderingen die worden ingesteld door personen die in de rechten van de benadeelde partijen zijn getreden.45. Deze juridische definitie van een begrip houdt daarentegen, zoals de Commissie in haar schriftelijke opmerkingen opmerkt, voor de lidstaten geen verplichting in om het overdrachtsmechanisme in het materiële recht in te voeren. De definitie bepaalt evenmin of, en onder welke voorwaarden, het recht op volledige vergoeding van de door een inbreuk op het mededingingsrecht veroorzaakte schade kan worden overgedragen door een persoon die dergelijke schade heeft geleden.

Uit de verwijzing naar het nationale recht in het tweede scenario van artikel 2, punt 4, van richtlijn 2014/104 kan overigens evenmin een verplichting tot erkenning van het overdrachtsmechanisme worden afgeleid. Het is juist dat dit scenario een verwijzing naar het nationale recht bevat (‘iemand die optreedt namens een of meer partijen die beweren benadeeld te zijn, indien het Unierecht of het nationaal recht in deze mogelijkheid voorziet’46.), terwijl een dergelijke verwijzing ontbreekt in het derde scenario betreffende de opvolging in de rechten van de vermeend benadeelde partij.

De Commissie heeft echter tijdens de terechtzitting het ontbreken van een verwijzing naar het nationale recht in artikel 2, punt 4, derde scenario, van richtlijn 2014/104 verklaard door het feit dat, toen die richtlijn werd vastgesteld, alle lidstaten de mogelijkheid van overdracht van de vordering tot schadevergoeding erkenden. Zoals ik reeds heb aangegeven47., is de overdracht van een schuldvordering die zijn oorsprong vindt in een onrechtmatige daad immers toegestaan in de rechtsorde van de Unie, aangezien dit een algemeen beginsel weerspiegelt dat de lidstaten gemeen hebben.

Verder moet het feit dat het tweede scenario van artikel 2, punt 4, van richtlijn 2014/104, in tegenstelling tot het derde scenario, zowel naar het Unierecht als naar het nationale recht verwijst, worden uitgelegd in het licht van overweging 13 van deze richtlijn. Deze overweging stelt immers dat het recht op vergoeding wordt erkend voor iedere natuurlijke persoon of rechtspersoon, waarbij in die context wordt verwezen naar ‘zowel consumenten, ondernemingen als overheidsinstanties’, maar dat de richtlijn geen verplichting inhoudt voor de lidstaten om mechanismen voor collectief verhaal in te voeren voor de handhaving van de artikelen 101 en 102 VWEU.

Collectief verhaal valt momenteel binnen het toepassingsgebied van richtlijn 2020/182848.. Deze richtlijn omschrijft collectief verhaal als een vordering die namens consumenten door een bevoegde instantie wordt ingesteld.49. Tijdens de voorbereidende werkzaamheden voor de richtlijn werd gedebatteerd over de vraag of inbreuken op het mededingingsrecht in het toepassingsgebied van deze richtlijn moesten worden opgenomen. Vanwege bedenkingen over de te volgen aanpak werd uiteindelijk besloten om hiervan af te zien.50.

Het feit dat tijdens de voorbereidende werkzaamheden tegenstrijdige standpunten naar voren zijn gebracht over de regeling in het Unierecht van collectief verhaal met betrekking tot inbreuken op het mededingingsrecht, illustreert dat, in tegenstelling tot de overdracht van een schuldvordering die zijn oorsprong vindt in een onrechtmatige daad, die algemeen aanvaard is in de rechtsstelsels van de lidstaten51., een specifieke vorm van dergelijk verhaal niet unaniem was aanvaard binnen de Unie. Deze omstandigheid verklaart mijns inziens waarom de wetgever in artikel 2, punt 4, van richtlijn 2014/104 met betrekking tot de beschikbaarheid van collectief verhaal heeft verwezen naar het nationale recht en het Unierecht.

In het licht van het voorgaande moet worden geoordeeld dat de overdracht van het recht op vergoeding van de door een inbreuk op het mededingingsrecht veroorzaakte schade aan een erkende rechtsbijstandverlener die in eigen naam en op eigen kosten, maar voor rekening van de cedenten, de rechten van de cedenten gebundeld doet gelden, worden beschouwd als een wijze van uitoefening van dat recht.

De Commissie benadrukt dat het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verbod een van de wijzen van toegang tot de rechter beperkt door beperkingen te stellen aan de overdracht van op het mededingingsrecht gebaseerde rechten op schadevergoeding. Zij toetst dit verbod aan het doeltreffendheidsbeginsel en aan artikel 47 van het Handvest.

Hoewel artikel 47, eerste alinea, van het Handvest onmiskenbaar een procedurerecht verankert53., vloeit in dit verband het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verbod vanuit het oogpunt van een door een inbreuk op artikel 101 VWEU benadeelde partij voort uit de nietigheid van de overdracht in materieelrechtelijke zin en betreft het derhalve het overdrachtsmechanisme dat plaatsvindt voorafgaand aan een gerechtelijke procedure. A priori zou kunnen worden gesteld dat er geen sprake is van een beperking van het recht op een effectieve rechterlijke bescherming van de persoon die door een inbreuk op het mededingingsrecht is benadeeld. In die zin zouden de procedurele gevolgen van deze nietigheid, namelijk het ontbreken van procesbevoegdheid, voor een cessionaris slechts de gevolgen zijn van de nietigheid van de overdrachtsovereenkomsten.

In artikel 47 van het Handvest is echter de idee verankerd dat er een verband bestaat tussen het procedurele recht op een doeltreffende voorziening in rechte en het aan het Unierecht ontleende recht. Volgens de bewoordingen van die bepaling heeft het recht op een doeltreffende voorziening in rechte immers betrekking op de situatie waarin de door het recht van de Unie gewaarborgde rechten en vrijheden zijn geschonden. Het lijdt geen twijfel dat deze rechten en vrijheden van materiële aard kunnen zijn. Het staat immers vast dat de vermeende slachtoffers van een inbreuk op artikel 101 VWEU zich kunnen beroepen op het door artikel 47 van het Handvest gewaarborgde recht op een eerlijk proces.54.

Bovendien heeft het Hof erkend dat een nationale regeling die bepaalt dat een werknemer wiens arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd wordt beëindigd met inachtneming van een opzegtermijn niet meteen schriftelijk in kennis wordt gesteld van de reden of redenen voor dat ontslag, voor bovengenoemde werknemer de toegang tot de rechter beperkt, die met name krachtens artikel 47 van het Handvest moet worden gewaarborgd. Volgens het Hof wordt deze werknemer op die manier immers informatie ontzegd die belangrijk is om te beoordelen of zijn ontslag eventueel onrechtmatig is en om in voorkomend geval een rechtszaak ter betwisting van dat ontslag voor te bereiden.55. Het ging dus om een materiële nationale regeling met procedurele gevolgen die konden worden beschouwd als een beperking van het door artikel 47 van het Handvest gewaarborgde recht.

In die omstandigheden moet het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verbod ook worden beschouwd als een beperking van het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming.

Het Hof is met betrekking tot het doeltreffendheidsbeginsel en het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming, neergelegd in artikel 47 van het Handvest, geneigd na te gaan of de procedurele regeling niet leidt tot een niet te onderschatten risico dat de houders van een door de rechtsorde van de Unie gewaarborgd recht hun rechten niet zullen uitoefenen.56. Met andere woorden, het uit het doeltreffendheidsbeginsel voortvloeiende vereiste dat de uitoefening van het recht niet praktisch onmogelijk of uiterst moeilijk mag worden gemaakt, wordt in een dergelijk geval aldus uitgelegd dat er een risico van inertie bij de rechtzoekenden bestaat.

Bovendien is, zoals de verwijzende rechter opmerkt57., het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming zeker niet absoluut. Een beperking van dat beginsel moet evenwel in overeenstemming zijn met artikel 52, lid 1, van het Handvest, volgens hetwelk elke beperking op de uitoefening van een grondrecht ‘bij wet [moet] worden gesteld’ en de wezenlijke inhoud van dat recht moet eerbiedigen, maar ook, met inachtneming van het evenredigheidsbeginsel, slechts mag worden gesteld indien zij noodzakelijk is en daadwerkelijk beantwoordt aan door de Unie erkende doelstellingen van algemeen belang of aan de eisen van de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen.

Zoals ik hieronder zal aantonen, kunnen er echter ook toegevingen worden gedaan ten aanzien van het vereiste dat voortvloeit uit het doeltreffendheidsbeginsel.

Ik stel derhalve voor het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verbod gezamenlijk te onderzoeken vanuit het oogpunt van de verenigbaarheid ervan met het doeltreffendheidsbeginsel en het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming.

Bij gebreke van een Unierechtelijke regelgeving ter zake is het overeenkomstig het beginsel van procedurele autonomie een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat om de procedureregels vast te stellen voor vorderingen die worden ingediend ter bescherming van de rechten die de justitiabelen aan de rechtstreekse werking van het Unierecht ontlenen. Het doeltreffendheidsbeginsel vereist dat de bescherming van de rechten die particulieren aan het Unierecht ontlenen, niet wordt onderworpen aan regels die de uitoefening van deze rechten in de praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maken.58.

Ik moet erop wijzen dat de nationale maatregelen die materieelrechtelijk de geldigheid van de overdracht van een schuldvordering regelen, ‘procedureregels’ in de zin van het concept van de procedurele autonomie van de lidstaten vormen59.. Bijgevolg verzet het doeltreffendheidsbeginsel zich slechts tegen het verbod op het in het hoofdgeding aan de orde zijnde mechanisme van de overdracht van schuldvorderingen voor zover dat verbod de uitoefening van het recht op volledige vergoeding van de door een mededingingsregeling veroorzaakte schade in de praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maakt. Zoals ik heb aangegeven60., brengt artikel 47 van het Handvest bovendien mee dat dergelijke regels niet mogen leiden tot een niet te onderschatten risico dat de houders van een door de rechtsorde van de Unie gewaarborgd recht hun rechten niet zullen uitoefenen.

De tweede prejudiciële vraag is gebaseerd op de veronderstelling dat het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verbod een dergelijk gevolg heeft en het instellen van een vordering tot schadevergoeding voor geringe bedragen praktisch onmogelijk of in ieder geval uiterst moeilijk maakt. Hoewel het twijfelachtig is of de vordering in het hoofdgeding betrekking heeft op dergelijke bedragen, lijkt de verwijzende rechter te oordelen dat dit het geval is.

Bij de toetsing van een nationale maatregel aan het doeltreffendheidsbeginsel volstaat het hoe dan ook niet die maatregel afzonderlijk te onderzoeken. Integendeel moeten alle elementen van de betrokken nationale regeling in aanmerking worden genomen.

Dienaangaande stelt de verwijzende rechter dat er naar Duits recht geen andere geldige mogelijkheid bestaat dan het in het hoofdgeding aan de orde zijnde mechanisme van de overdracht van schuldvorderingen en dat de nationale wettelijke regeling een dergelijk mechanisme uitsluit en de overdracht als nietig beschouwt. Deze twee veronderstellingen worden sterk betwist door de partijen. Ik vind het niet nodig om de in dat verband geuite kritiek te herhalen.61. Hoe dan ook kan het Hof het door de verwijzende rechter vastgestelde juridische en feitelijke kader niet in twijfel trekken. Het staat daarentegen aan de verwijzende rechter om de gegrondheid van deze veronderstellingen te toetsen. Deze veronderstellingen kunnen ook door de hogere rechterlijke instanties worden getoetst.

Bovendien staat vast dat personen die stellen schade te hebben geleden door een mededingingsregeling, zich voor de Duitse rechter individueel op hun rechten kunnen beroepen. Volgens de verwijzende rechter is het doen gelden van zijn rechten op vergoeding van de door een mededingingsregeling veroorzaakte schade echter een complexe aangelegenheid, zowel uit feitelijk als uit economisch en juridisch oogpunt, en bijgevolg een langdurig, kostbaar en riskant proces. Deze hoge investering in tijd en geld evenals het procesrisico hebben een ontmoedigend effect op kleine en middelgrote ondernemingen, wat verklaart waarom zij er over het algemeen van afzien om hun rechten voor de rechter te doen gelden op grond van de rationele overweging dat het beter is om een stilzittende houding aan te nemen.

In die omstandigheden kan de vraag worden gesteld of de op individuele vorderingen toepasselijke procedureregels zelf niet in strijd zijn met de beginselen van doeltreffendheid en effectieve rechterlijke bescherming. Een regeling die de uitoefening van het door de rechtsorde van de Unie gewaarborgde recht voor de nationale rechterlijke instanties ontmoedigt, is immers niet in overeenstemming met deze beginselen.62. De verwijzingsbeslissing heeft weliswaar geen betrekking op schadevorderingen die slachtoffers van een inbreuk op het mededingingsrecht individueel instellen, maar het staat aan de verwijzende rechter om zich ervan te vergewissen dat een individuele vordering geen doeltreffend middel is om particulieren te beschermen alvorens te oordelen dat het mechanisme van de overdracht van schuldvorderingen het enige geldige middel is om het recht op volledige schadevergoeding uit te oefenen.

Ook in deze context lijkt de verwijzende rechter aan te geven dat de cedenten als gevolg van het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verbod en gelet op de toepasselijke verjaringstermijnen, hoe dan ook niet langer in staat zouden zijn hun vorderingen individueel te doen gelden.63. Dienaangaande heeft het Hof verklaard dat een nationale maatregel die een rechtzoekende verplicht om een nieuwe vordering in te stellen, eventueel voor een andere rechterlijke instantie, teneinde de passende sanctie voor de schending van het Unierecht te bepalen, niet in overeenstemming is met het doeltreffendheidsbeginsel, aangezien die maatregel noodzakelijkerwijs procedurele ongemakken voor die rechtzoekende meebrengt, met name wat de kosten, de procesduur en de vertegenwoordigingsregels betreft.64.

Gelet op het voorgaande en ervan uitgaande dat de veronderstellingen waarop de verwijzende rechter zich baseert vaststaan, moet worden geoordeeld dat het betrokken verbod de uitoefening van het recht op volledige vergoeding van de door een mededingingsregeling veroorzaakte schade uiterst moeilijk maakt en dus een niet te onderschatten risico meebrengt dat de houders van die rechten hun rechten niet zullen uitoefenen. Dit verbod is derhalve niet in overeenstemming met de beginselen van doeltreffendheid en effectieve rechterlijke bescherming.

Er dient nog te worden nagegaan of dit verbod niettemin kan worden verzoend met het doeltreffendheidsbeginsel, gelet op de doelstellingen waarop het is gebaseerd.

Bij de toetsing van nationale maatregelen aan het doeltreffendheidsbeginsel moet rekening worden gehouden met de beginselen die aan het betrokken nationale rechtsstelsel ten grondslag liggen, zoals de bescherming van de rechten van verdediging, het rechtszekerheidsbeginsel en het goede verloop van de procedure.65. De bescherming van een beginsel dat aan het rechtsstelsel van een lidstaat ten grondslag ligt, staat die lidstaat evenwel niet toe het doeltreffendheidsbeginsel volledig te negeren. Daarentegen moet worden onderzocht of een nationale maatregel die in strijd is met dit beginsel, kan worden gerechtvaardigd door de eerbiediging van een dergelijk fundamenteel beginsel van het rechtsstelsel.66. Het Hof heeft ook gepreciseerd dat bij een dergelijk onderzoek in bepaalde omstandigheden rekening kan worden gehouden met de bijzonderheden van de situaties en van de in het geding zijnde belangen teneinde een evenwicht tot stand te brengen tussen het vereiste van het beginsel dat aan het betrokken rechtsstelsel ten grondslag ligt en de gevolgen die de eerbiediging van dit beginsel heeft voor de toepassing van het Unierecht.67.

De toegevingen die het doeltreffendheidsbeginsel doet ten gunste van een beginsel dat ten grondslag ligt aan het betrokken rechtsstelsel moeten dus voldoen aan soortgelijke voorwaarden als die welke gelden voor beperkingen van de grondrechten. Zoals ik heb aangegeven68., moet een beperking van een grondrecht immers de wezenlijke inhoud van dat recht eerbiedigen en mag die beperking, met inachtneming van het evenredigheidsbeginsel, slechts worden gesteld indien zij noodzakelijk is en daadwerkelijk beantwoordt aan door de Unie erkende doelstellingen van algemeen belang of aan de eisen van de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen.

In het onderhavige geval moet derhalve worden onderzocht of het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verbod kan worden gerechtvaardigd met het oog op de bescherming van de afnemers van dergelijke diensten, gelet op de gevolgen die daaruit voortvloeien voor de toepassing van het Unierecht en voor de slachtoffers van inbreuken op het mededingingsrecht.69.

Het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verbod lijkt te zijn gebaseerd op overwegingen die verband houden met de bescherming van personen die mogelijk zijn benadeeld door een inbreuk op het mededingingsrecht. Dit verbod vloeit namelijk voort uit de niet-inachtneming van het vereiste inzake de noodzakelijke deskundigheid van de rechtsbijstandverlener, dat is ingevoerd om de afnemer van de diensten te beschermen tegen niet-gekwalificeerde juridische diensten. Voorts beoogt het verbod het risico te vermijden van een belangenconflict dat de positie van de afnemers van dergelijke diensten zou kunnen schaden.70.

Hoewel de verwijzende rechter zich hierover niet uitspreekt, kan niet worden uitgesloten dat de bescherming van de afnemers van juridische diensten een beginsel is dat aan het betrokken nationale rechtsstelsel ten grondslag ligt. Net als de verplichte vertegenwoordiging door een persoon die bevoegd is om op te treden voor een rechterlijke instantie van een lidstaat71., lijkt een dergelijke bescherming namelijk tot doel te hebben de eerbiediging van het recht op een eerlijk proces en een effectieve rechterlijke bescherming van de rechtzoekenden te waarborgen.

Bij lezing van de verwijzingsbeslissing lijkt het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verbod automatisch te worden opgelegd voor elk gebruik van het mechanisme van de overdracht van schuldvorderingen met het oog op het instellen van een collectieve schadevordering in mededingingszaken. Hoewel sommige partijen aangeven dat deze benadering niet overeenstemt met de nationale rechtspraak ter zake, staat het niettemin aan de verwijzende rechter om na te gaan of dit verbod inderdaad automatisch wordt opgelegd dan wel of het integendeel berust op een onderzoek van het bestaan van een mogelijk belangenconflict of onbevoegdheid in hoofde van de cessionaris, gelet op het voorwerp en de kenmerken van de betrokken vordering. Ik zal mijn analyse voortzetten rekening houdend met de veronderstelling dat dit verbod automatisch wordt opgelegd. De verwijzingsbeslissing beperkt zich immers tot algemene verklaringen, zonder dat wordt vermeld of het aannemelijk is dat er sprake is van een dergelijk conflict of een dergelijke onbevoegdheid van de betrokken cessionaris. Evenmin wordt gesuggereerd dat de cessionaris nader bewijs zou kunnen leveren en de nietigheid van de overdracht zou kunnen aanvechten.

De verwijzingsbeslissing geeft dus aan dat het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verbod het in alle gevallen illusoir maakt dat de door een mededingingsregeling benadeelde partijen hun door de rechtsorde van de Unie gewaarborgde rechten via het mechanisme van de overdracht van schuldvorderingen kunnen uitoefenen.

In die omstandigheden kan het in het hoofdgeding aan de orde zijnde verbod, gelet op de gevolgen ervan voor de toepassing van het Unierecht en voor de slachtoffers van inbreuken op het mededingingsrecht, en gelet op de cruciale rol van de particuliere handhaving van het mededingingsrecht in de rechtsorde van de Unie72., niet worden gerechtvaardigd door het vereiste van eerbiediging van het recht op een eerlijk proces en op een effectieve rechterlijke bescherming van rechtzoekenden.

Bijgevolg moeten artikel 101 VWEU, artikel 2, punt 4, van richtlijn 2014/104, artikel 3, lid 4, en artikel 4 van richtlijn 2014/104 en artikel 47 van het Handvest aldus worden uitgelegd dat zij zich verzetten tegen een uitlegging van het nationale recht die, wanneer er geen andere gelijkwaardige wettelijke of contractuele mogelijkheden bestaan om schadevorderingen te bundelen, tot gevolg heeft dat bij gebreke van een definitieve beslissing waarbij een inbreuk op het mededingingsrecht wordt vastgesteld, de fiduciaire overdracht van de rechten op vergoeding van de door een mededingingsregeling veroorzaakte schade door vermeend benadeelde partijen aan een erkende rechtsbijstandverlener, zodat deze de rechten gebundeld kan doen gelden, automatisch wordt uitgesloten, met als gevolg dat het praktisch onmogelijk of in ieder geval uiterst moeilijk zou zijn om een schadevordering voor een gering bedrag in te stellen. Een dergelijk verbod kan niet worden gerechtvaardigd door het vereiste van eerbiediging van het recht op een eerlijk proces en op een effectieve rechterlijke bescherming van rechtzoekenden.