4.4.2 De mogelijkheid van doelwijziging; wil van de stichter

Uitgangspunt bij de WS 1956 was, evenals nu, dat de oprichter de statuten van de stichting vaststelt en daarbij beslist of hij het bestuur of eventueel een ander stichtingsorgaan de mogelijkheid geeft daarin wijzigingen aan te brengen.

Al voor de inwerkingtreding van de WS 1956 kwam het blijkens rechtsliteratuur uit die tijd voor dat de statuten bepaalden dat sommige statutaire bepalingen niet voor wijziging vatbaar waren, zoals bepalingen omtrent het doel en de bestemming van het liquidatiesaldo.1 Versteeg en Storm schreven in 1954 dat wijziging van de statuten niet geoorloofd is indien de mogelijkheid van een dergelijke statutenwijziging niet in de statuten zelf is voorzien.2 Volgens anderen was discussie mogelijk over de vraag of een statutenwijziging geoorloofd is als de statuten wijziging niet verbieden maar ook niet duidelijk toelaten. Scholten achtte in 1954, dus voor de inwerkingtreding van de WS 1956, een wijziging toelaatbaar indien er een onmogelijke toestand ontstaat:

In die situatie zijn volgens Scholten bestuurders vrij om tot wijziging over te gaan, maar dienen de bestuurders zich te bedenken “dat hun particulier inzicht niet beslissend mag zijn en zij eerst tot wijziging mogen besluiten indien de wenselijkheid daarvan algemeen zal worden erkend”.

De wetgever besloot echter om in de WS 1956 minder vrijheid te laten aan stichtingsbestuurders. Evenals in het huidige stichtingenrecht (artikel 2:293 BW) bepaalde de WS 1956 (artikel 6WS 1956) dat wijziging van een of meer van de bepalingen van de statuten door stichtingsorganen slechts mogelijk is indien de statuten daartoe de mogelijkheid bieden.

Volgens Dijk/Van der Ploeg4 hangt de regel van artikel 2:293 BW (en haar voorloper in de WS 1956) samen met het oorspronkelijke kenmerk van de stichting uit de WS 1956, te weten dat de oprichters een bepaald vermogensbestanddeel voor het stichtingsdoel moeten afzonderen. Daaruit lijken zij af te leiden dat in de gevallen dat de oprichters bij oprichting geen vermogen afzonderen ten behoeve van de stichting, er minder reden is om de oprichters de bevoegdheid te geven doelwijziging uit te sluiten.

Ik meen dat de wetgever ten tijde van de WS 1956 bewust als uitgangspunt hanteerde dat oprichters in de statuten uitdrukkelijk de mogelijkheid van doelwijziging moeten bieden, ook in het geval dat oprichters geen stichtingsvermogen ter beschikking van de stichting stellen. Zoals reeds aangegeven kwamen ten tijde van de totstandkoming van de WS 1956 vooral veel stichtingen voor waarbij vermogensbeheer (bij levenden of na dode) voorop leek te staan. Er was nog weinig ervaring opgedaan met uiteenlopende soorten stichtingen, maar er kwamen al wel stichtingen voor met een “instellingskarakter” die meer algemene doeleinden hadden, zoals bijvoorbeeld ziekenzorg waarbij vermogen niet – of in ieder geval niet primair – van de oprichter afkomstig hoeft te zijn. Bovendien relativeerde Minister Van Oven bij de parlementaire behandeling van de WS 1956 de vermogenseis al: “vermogen behoeft er niet te zijn, als het maar kan komen”. Er werd dus reeds van uit gegaan dat het vermogen niet direct bij de oprichting aanwezig hoeft te zijn en niet van de oprichter afkomstig hoeft te zijn. Niettemin werd wel in de wet de algemene bepaling opgenomen dat wijzigingsbevoegdheid uitdrukkelijk door de oprichter in de statuten geboden moet worden.

Bovendien werd deze bepaling (artikel 6WS 1956) niet gewijzigd bij gelegenheid van de invoering van Boek 2 BW (dat wil zeggen: overplaatsing van het stichtingenrecht naar een eigen titel in Boek 2 BW), terwijl toen inmiddels meer ervaring was opgedaan met verschillende soorten stichtingen. Tijdens de parlementaire behandeling van de Invoeringswet NBW in 1983 kwam het uitsluiten van de mogelijkheid van doelwijziging door de stichter kort aan de orde. Wel werd de mogelijkheid geboden om in bepaalde omstandigheden, indien doelwijziging is uitgesloten, de rechter een nieuw doel vast te laten stellen (waarover hierna in paragraaf 4.4.3 meer). Enkele Kamerleden vroegen of de rechtbank niet – indien daar door de bevoegde personen om wordt gevraagd – een bepaling zou dienen toe te staan die de statutenwijziging inclusief de doelomschrijving aan het bestuur attribueert, zodat het probleem van de wijziging van de doelomschrijving een bestuursbevoegdheid wordt.5 De Minister antwoordde dat de rechter de wil van de oprichter ten aanzien van het niet kunnen wijzigen van het doel dient te eerbiedigen. De rechter kan een ander doel aanwijzen, maar dient daarbij zo min mogelijk af te wijken van het bestaande doel. De Minister meende dat, indien het bestuur niet de bevoegdheid heeft om het doel te wijzigen, de rechter deze bevoegdheid niet alsnog aan het bestuur dient te verlenen, maar dat de rechter zelf de instantie moet blijven die het nieuwe doel aanwijst (dus ook bij een opvolgende doelwijziging).6

De wetgever heeft dus bewust de bepaling in de wet opgenomen (en ongewijzigd gelaten) dat de mogelijkheid van wijziging van de statuten door een stichtingsorgaan, waaronder wijziging van het statutaire doel, uitdrukkelijk door de oprichters moet worden geboden. Met deze bepaling onderscheidt de stichting zich van andere rechtspersonen.

In de literatuur is opgemerkt dat oprichters die niet willen dat bepaalde onderdelen in de statuten, zoals het doel, worden gewijzigd dit tegenwoordig doorgaans expliciet in de statuten vermelden.7 Indien de statuten bepalen dat het statutaire doel niet kan worden gewijzigd, kan overigens ter voorkoming van misverstanden worden toegevoegd dat het artikel dat doelwijziging uitsluit zelf evenmin kan worden gewijzigd. In de literatuur en de rechtspraak wordt aangenomen dat dit ook geldt als verzuimd is dit uitdrukkelijk te bepalen.8

Gelet op het feit dat de statuten het kennelijk doorgaans uitdrukkelijk vermelden als doelwijziging niet is toegestaan, zou de vraag zou kunnen worden gesteld of de wetgever het niet zou moeten omdraaien. Zou niet tot uitgangspunt genomen moeten worden dat het bestuur de statuten van de stichting kan wijzigen, tenzij deze wijzigingsbevoegdheid expliciet wordt uitgesloten? Ik meen dat de huidige bepaling gehandhaafd moeten worden, hetgeen ik hierna nog nader zal motiveren. De huidige bepaling dwingt de oprichter om na te denken over de vraag of, op welke wijze en in welke mate hij doelwijziging mogelijk wil maken. Daarbij kan hij ook overwegen om in de statuten op te nemen dat het stichtingsbestuur het doel wel kan wijzigen, maar slechts na goedkeuring van een ander orgaan, zoals de raad van toezicht.

Voor zover de statuten uitdrukkelijk wijziging van alle bepalingen van de statuten mogelijk maken, is daarmee in beginsel ook wijziging van het doel mogelijk gemaakt. Als er niets is bepaald, kan geen enkele bepaling uit de statuten, dus ook het doel niet, zonder rechterlijke tussenkomst worden gewijzigd.