HvJ EU, 27-03-2014, nr. C-565/12

De punten 7, 9, 26 en 47 van de considerans van richtlijn 2008/48 luiden als volgt:

Artikel 8 van deze richtlijn, met als opschrift ‘Verplichting om de kredietwaardigheid van de consument te beoordelen’, bepaalt in lid 1:

Artikel 23 van richtlijn 2008/48, met als opschrift ‘Sancties’, bepaalt:

Loi nr. 2010-737, du 1^er juillet 2010, portant réforme du crédit à la consommation (wet nr. 2010-737 van 1 juli 2010 tot hervorming van het consumentenkrediet) (JORF van 2 juli 2010, blz. 12001), die is vastgesteld ter omzetting van richtlijn 2008/48 in het Franse recht, is opgenomen in de artikelen L. 311-1 en volgende van de code de la consommation (consumentenwetboek).

Artikel L. 311-9 van dit wetboek bepaalt:

Op 26 oktober 2010 is overeenkomstig artikel L. 333-5 van de code de la consommation het arrêté ministériel relatif au fichier national des incidents de remboursement des crédits aux particuliers (ministerieel besluit betreffende het nationale bestand van betalingsincidenten inzake kredieten aan particulieren; hierna: ‘nationaal bestand’) vastgesteld. Dit besluit bepaalt de wijze waarop kredietgevers het bewijs moeten bewaren dat zij het nationale bestand hebben geraadpleegd, teneinde dit bewijs over te kunnen leggen in geval van een geschil of een doorlichting.

Artikel L. 311-48, tweede en derde alinea, van de code de la consommation bepaalt:

Artikel L. 313-3 van de Code monétaire et financier (monetair en financieel wetboek) luidt als volgt:

Artikel 1153, eerste tot en met derde alinea, code civil (burgerlijk wetboek) luidt als volgt:

Artikel 1154 van dat wetboek luidt als volgt:

Artikel 1254 van de code civil bepaalt:

De Europese Commissie vraagt zich af of het verzoek om een prejudiciële beslissing ontvankelijk is en wel om twee redenen.

In de eerste plaats betoogt zij dat de nationale sanctieregeling die in het hoofdgeding aan de orde is, tot doel heeft om de schending te bestraffen van een verplichting die niet door richtlijn 2008/48 wordt opgelegd, maar door een nationale regel die de kredietgever verplicht om een gegevensbestand te raadplegen dat de lidstaten overeenkomstig artikel 8 van deze richtlijn mogen behouden, ook al is deze regeling ook van toepassing in geval van schending van andere verplichtingen die wel rechtstreeks uit deze richtlijn voortvloeien. Bijgevolg is het onduidelijk of een dergelijke sanctieregeling binnen de werkingssfeer van artikel 23 van deze richtlijn valt.

In de tweede plaats voert zij aan dat de regel volgens welke de wettelijke rente en de verhoging ervan van rechtswege van toepassing zijn, erop lijkt te wijzen dat de nationale rechter de bepalingen die in het hoofdgeding aan de orde zijn en die voorzien in de betaling van deze bedragen, niet terzijde mag schuiven en evenmin mag uitleggen in het licht van het Unierecht, zodat de vraag rijst of een antwoord van het Hof op de vraag van de verwijzende rechter zinvol is.

In dit verband moet ten eerste met betrekking tot de toepasselijkheid van artikel 23 van richtlijn 2008/48 op de nationale sanctieregeling die aan de orde is in het hoofdgeding, worden opgemerkt dat dit artikel volgens de eigen bewoordingen ervan geldt voor ‘inbreuken op de ter uitvoering van deze richtlijn vastgestelde nationale bepalingen’.

Vastgesteld moet worden dat bovengenoemde sanctieregeling ertoe strekt om de schending te bestraffen van een nationale bepaling die ter omzetting van richtlijn 2008/48 is vastgesteld.

De in artikel L. 311-48 van de code de la consommation neergelegde regeling heeft immers met name tot doel een sanctie op te leggen aan de kredietgever die niet voldoet aan de door artikel L. 311-9 van dit wetboek opgelegde verplichting om de kredietwaardigheid van de kredietnemer te beoordelen door het desbetreffende nationale bestand te raadplegen. Artikel 8 van richtlijn 2008/48 bepaalt uitdrukkelijk dat een dergelijk raadplegingsvereiste mag worden behouden. Voorts geldt de sanctieregeling die in het hoofdgeding aan de orde is over het algemeen voor inbreuken op de verplichting om vóór de afsluiting van de overeenkomst de kredietwaardigheid van de consument te beoordelen, zoals voorgeschreven door artikel L. 311-9, dat is vastgesteld ter omzetting van artikel 8 van deze richtlijn. Uit punt 28 van de considerans van deze richtlijn blijkt voorts dat een dergelijke raadpleging plaatsvindt wanneer de wettelijke en feitelijke omstandigheden zulks vereisen.

Wat ten tweede de twijfels van de Commissie betreft over het nut van de beantwoording van de gestelde vraag voor de beslechting van het hoofdgeding, moet in herinnering worden gebracht dat volgens vaste rechtspraak van het Hof een vermoeden van relevantie rust op de vragen betreffende de uitlegging van het Unierecht die de nationale rechter stelt binnen het onder zijn verantwoordelijkheid geschetste feitelijke en wettelijke kader, waarvan het Hof de juistheid niet kan onderzoeken. Het Hof kan slechts weigeren uitspraak te doen op een verzoek van een nationale rechter om een prejudiciële beslissing wanneer duidelijk blijkt dat de gevraagde uitlegging van het Unierecht geen enkel verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, wanneer het vraagstuk van hypothetische aard is of wanneer het Hof niet beschikt over de gegevens, feitelijk en rechtens, die noodzakelijk zijn om een zinvol antwoord te geven op de gestelde vragen (zie met name arrest van 19 december 2013, Fish Legal en Shirley, C-279/12, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 30).

In dit verband volgt niet duidelijk uit het beginsel van de automatische toepassing of de toepassing van rechtswege van rente tegen de wettelijke rentevoet en de verhoging ervan op een bedrag dat niet binnen de gestelde termijn is terugbetaald, dat de verwijzende rechter niet zinvol rekening kan houden met het antwoord van het Hof op de gestelde vraag, met name door de nationale bepalingen waaruit de opeisbaarheid van dit bedrag voortvloeit uit te leggen tegen de achtergrond van het Unierecht indien dit noodzakelijk zou blijken in het licht van dit antwoord.

In deze omstandigheden moet worden vastgesteld dat de twijfels die de Commissie opwerpt, niet afdoen aan de ontvankelijkheid van het verzoek om een prejudiciële beslissing.

Uit artikel 8, lid 1, van richtlijn 2008/48, gelezen in het licht van punt 28 van de considerans daarvan, volgt dat de kredietgever de kredietwaardigheid van de consument moet beoordelen alvorens een kredietovereenkomst te sluiten, in voorkomend geval door het relevante gegevensbestand te raadplegen.

Tegen deze achtergrond vermeldt punt 26 van de considerans van deze richtlijn dat het in de zich uitbreidende kredietmarkt met name belangrijk is dat kredietgevers zich niet inlaten met onverantwoordelijke leningpraktijken of kredieten toestaan zonder de kredietwaardigheid vooraf te hebben beoordeeld, en dat de lidstaten het nodige toezicht moeten uitvoeren om dergelijk gedrag te vermijden, en de noodzakelijke middelen moeten bepalen om de kredietgever te bestraffen wanneer dat toch het geval is.

Voor zover de precontractuele verplichting van de kredietgever om de kredietwaardigheid van de kredietnemer te beoordelen ertoe strekt de consument te beschermen tegen de risico's van een bovenmatige schuldenlast en insolvabiliteit, draagt zij bij tot de verwezenlijking van het doel van richtlijn 2008/48, dat — zoals blijkt uit de punten 7 en 9 van de considerans ervan — erin bestaat om ter zake van het consumentenkrediet op een aantal kerngebieden een volledige harmonisatie tot stand te brengen die nodig is om te waarborgen dat alle consumenten in de Unie een grondige en gelijkwaardige bescherming van hun belangen genieten en om de totstandkoming van een goed functionerende interne markt voor consumentenkrediet te vergemakkelijken.

In het licht van een dergelijke doelstelling om de consument een doeltreffende bescherming te bieden tegen de onverantwoorde toekenning van kredieten die hun financiële capaciteit te boven gaan en tot hun insolvabiliteit kunnen leiden, bepaalt artikel 23 van richtlijn 2008/48 ten eerste dat de sanctieregeling die geldt voor inbreuken op overeenkomstig artikel 8 van de richtlijn vastgestelde nationale bepalingen inzake de precontractuele beoordeling van de kredietwaardigheid van de kredietnemer aldus moet worden vastgesteld dat de sancties doeltreffend, evenredig en afschrikkend zijn, en ten tweede dat de lidstaten alle maatregelen moeten nemen om ervoor te zorgen dat deze sancties worden toegepast. Uit punt 47 van de considerans van deze richtlijn volgt bovendien dat de keuze van de sancties, binnen deze grenzen, bij de lidstaten berust.

In dit verband dient in herinnering te worden gebracht dat de lidstaten volgens vaste rechtspraak van het Hof met betrekking tot het beginsel van loyale samenwerking, dat thans in artikel 4, lid 3, VEU is neergelegd, weliswaar vrij zijn in de keuze van de sancties, maar dat zij erop moeten toezien dat de materiële en formele voorwaarden waaronder overtredingen van het Unierecht worden bestraft, overeenstemmen met die waaronder vergelijkbare en even ernstige overtredingen van het nationale recht worden bestraft, en hoe dan ook ervoor zorgen dat de sanctie doeltreffend, evenredig en afschrikkend is (zie in die zin met name arresten van 3 mei 2005, Berlusconi e.a., C-387/02, C-391/02 en C-403/02, Jurispr. blz. I-3565, punten 64 en 65, en 26 september 2013, Texdata Software, C-418/11, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 50).

Het Hof heeft met name geoordeeld dat de strengheid van de sancties in verhouding dient te staan tot de ernst van de strafbaar gestelde feiten. De sancties moeten met name een reële afschrikkende werking hebben en tegelijkertijd het algemene evenredigheidsbeginsel in acht nemen (arrest Texdata Software, reeds aangehaald, punt 51).

In het onderhavige geval wordt de niet-nakoming van de precontractuele verplichting van de kredietgever om de kredietwaardigheid van de kredietnemer te beoordelen, die is opgelegd door artikel L. 311-9 van de code de la consommation, dat op zijn beurt is vastgesteld ter omzetting van artikel 8 van richtlijn 2008/48, bestraft door artikel L. 311-48 van dit wetboek, dat is vastgesteld ter omzetting van artikel 23 van deze richtlijn en bepaalt dat de kredietgever zijn recht op rente — in beginsel volledig — verliest.

Derhalve rijst de vraag of de zwaarte van deze sanctie in verhouding staat tot de ernst van de inbreuken die zij bestraft en, in het bijzonder, of een dergelijke sanctie een reële afschrikkende werking heeft.

In dit verband merkt de verwijzende rechter op dat de sanctie van het verlies van het recht op rente volgens de nationale rechtspraak alleen betrekking heeft op de conventionele rente, zodat de kredietgevers van rechtswege recht hebben op rente tegen de wettelijke rentevoet, die in de overgrote meerderheid van de gevallen — eveneens van rechtswege — wordt verhoogd met vijf punten. In de zaak in het hoofdgeding preciseert deze rechter dat de rentevoet van de conventionele rente voor het jaar 2012 5,60 % bedroeg, terwijl de rente tegen de wettelijke rentevoet, verhoogd met vijf punten, 5,71 % bedroeg. Het verschil tussen deze rentevoeten was nog duidelijker voor 2013. Daaruit vloeit volgens de verwijzende rechter voort dat de toepassing van de sanctie van het verlies van het recht op rente waarin de nationale regelgeving voorziet, de kredietgever een voordeel kan verschaffen.

De Commissie betoogt daarentegen dat de doeltreffende en afschrikkende werking van de sanctie in gevallen zoals dat van het hoofdgeding, waarin de kredietgever de onmiddellijke terugbetaling van de lening vordert ten gevolge van de niet-betaling door de kredietnemer, lijkt te zijn gewaarborgd. De kosten die bij de beoordeling van de kredietwaardigheid van de kredietnemer moeten worden gemaakt om de desbetreffende gegevensbestanden te raadplegen, zijn immers relatief beperkt, terwijl de sanctie van het verlies van het recht op de conventionele interesten een risico inhoudt waarvan de economische kosten hoog kunnen oplopen. Bovendien kan de onzorgvuldige kredietgever weliswaar niettemin wettelijke rente vorderen, in voorkomend geval verhoogd met vijf punten, maar dit neemt niet weg dat de basis waarop deze rente wordt toegepast, anders dan voor de kredietgever die heeft voldaan aan zijn verplichting om de kredietwaardigheid van de kredietnemer te beoordelen alvorens de overeenkomst te sluiten, noch de conventionele rente noch de daarop verschuldigde wettelijke rente omvat.

Het staat aan de verwijzende rechter, die uitsluitend bevoegd is om het nationale recht uit te leggen en toe te passen, om ter beoordeling van de reële afschrikkende werking van de sanctie in de omstandigheden van de bij hem aanhangige zaak, de bedragen die de kredietgever in het kader van de afbetaling van de lening zou hebben ontvangen indien hij zijn precontractuele verplichting was nagekomen om de kredietwaardigheid van de kredietnemer te beoordelen door het desbetreffende gegevensbestand te raadplegen, te vergelijken met de bedragen die hij zou ontvangen indien hem wegens schending van deze precontractuele verplichting een sanctie werd opgelegd. Om deze bedragen te bepalen, dient deze rechter rekening te houden met alle gegevens en, in het bijzonder, met alle gevolgen die kunnen voortvloeien uit zijn vaststelling dat de kredietgever deze precontractuele verplichting heeft geschonden.

Indien de verwijzende rechter na de in het vorige punt bedoelde vergelijking zou vaststellen dat de toepassing van de sanctie van het verlies van het recht op conventionele rente in het voor hem aanhangige geding een voordeel kan verschaffen aan de kredietgever omdat de bedragen waarop hij geen recht meer heeft, kleiner zijn dan de bedragen die voortvloeien de toepassing van rente tegen de verhoogde wettelijke rentevoet, zou de conclusie luiden dat de sanctieregeling die in het hoofdgeding aan de orde is kennelijk niet verzekert dat een reële afschrikkende werking uitgaat van de opgelegde sanctie.

Gelet op het in punt 43 van dit arrest aangehaalde belang van het doel van de verplichting van de kredietgever om de kredietwaardigheid van de kredietnemer te beoordelen, namelijk de consument te beschermen, geldt voorts meer in het algemeen dat de sanctie van het verlies van het recht op conventionele rente geen reële afschrikkende werking heeft indien de verwijzende rechter na de in punt 50 van dit arrest bedoelde vergelijking, waarbij hij met alle in dat punt bedoelde relevante omstandigheden rekening houdt, vaststelt dat de bedragen die de kredietgever na toepassing van deze sanctie kan ontvangen, in een geval als het onderhavige, waarin het uitstaande kapitaal van de lening wegens de tekortkoming van de kredietnemer onmiddellijk opeisbaar is, niet beduidend lager zijn dan de bedragen waarop hij recht zou hebben indien hij deze verplichting wel was nagekomen.

Indien de sanctie van het verlies van het recht op rente zou worden afgezwakt, of zelfs zonder meer teniet zou worden gedaan door het feit dat de toepassing van de rente tegen de verhoogde wettelijke rentevoet de gevolgen van een dergelijke sanctie opheft, zou daaruit noodzakelijkerwijs voortvloeien dat deze sanctie geen reële afschrikkende werking heeft (zie naar analogie arrest van 8 juni 1994, Commissie/Verenigd Koninkrijk, C-382/92, Jurispr. blz. I-2435, punten 56–58).

Voor het geval dat de verwijzende rechter zou vaststellen dat de sanctie van het verlies van het recht op de conventionele rente geen reële afschrikkende werking heeft in de zin van artikel 23 van richtlijn 2008/48, moet worden opgemerkt dat een nationale rechter die uitspraak moet doen in een geding tussen uitsluitend particulieren, bij de toepassing van nationale bepalingen het gehele nationale recht in beschouwing moet nemen en dit zoveel mogelijk in het licht van de bewoordingen en het doel van de toepasselijke richtlijn moet uitleggen om tot een oplossing te komen die in overeenstemming is met dit doel (zie met name arrest van 27 februari 2014, OSA, C-351/12, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 44).

Gelet op een en ander moet op de gestelde vraag worden geantwoord dat artikel 23 van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een nationale sanctieregeling op basis waarvan een kredietgever die niet voldoet aan zijn precontractuele verplichting om de kredietwaardigheid van de kredietnemer te beoordelen aan de hand van het desbetreffende gegevensbestand, zijn recht op conventionele rente verliest, maar van rechtswege recht heeft op rente tegen de wettelijke rentevoet, die opeisbaar wordt vanaf de uitspraak van een rechterlijke beslissing waarbij de kredietnemer wordt veroordeeld tot terugbetaling van de uitstaande schuld, en die bovendien wordt verhoogd met vijf punten indien deze zijn schuld niet binnen een termijn van twee maanden vanaf de uitspraak heeft afgelost, wanneer de verwijzende rechter vaststelt dat de bedragen die de kredietgever effectief kan ontvangen na toepassing van deze sanctie, in een geval zoals dat van het hoofdgeding, waarin het kapitaal van de uitstaande lening wegens de tekortkoming van de kredietnemer onmiddellijk opeisbaar is, niet beduidend lager zijn dan de bedragen waarop hij recht zou hebben indien hij deze verplichting wel was nagekomen.