9.2.4 Toelichting antwoord op deelvraag 1

De werkdefinities heb ik uitgewerkt in hoofdstuk 2 Begrippenkader. Hiervoor heb ik gebruik gemaakt van gangbare definities in de sociologie, filosofie en theologie en van juridische en fiscale definities. In de praktijk blijkt een scherpe afbakening van de begripsinhoud van de begrippen religie, spiritualiteit en levensbeschouwing lastig te zijn.

De Nederlandse fiscale wetgever heeft ervoor gekozen om de begrippen religie, spiritualiteit en levensbeschouwing afzonderlijk te noemen als een categorie van goede doelen. Een toelichting voor deze keuze van de wetgever ontbreekt. De wetgever had voor deze categorie ook een koepelterm als wereldbeschouwing of levensbeschouwing kunnen kiezen. Blijkbaar ziet de wetgever verschillen tussen de drie subcategorieën die een afzonderlijke benoeming noodzakelijk maken, maar het onderscheid is niet duidelijk. Noch de wet, noch de wetsgeschiedenis geeft een definitie van de drie subcategorieën.

Mensenrechtenverdragen of andere mensenrechteninstrumenten bevatten evenmin een definitie van religie of levensovertuiging. Op universeel en Europees niveau worden ‘religion’ en ‘belief’ veelal als een begrippenpaar gehanteerd zonder expliciet in te gaan op de verschillen daartussen. Tot slot is spiritualiteit een relatief jonge Nederlandse wetsterm in het fiscaal recht. Het concept is helemaal niet ingevuld. Dit begrip komt niet afzonderlijk voor in Europese en internationale mensenrechtelijke regelingen maar wordt veelal onder het begrippenpaar ‘religion’ en ‘belief’ geschaard.

De invulling van deze drie begrippen is dus een taak voor de rechter. De Nederlandse rechter worstelt hiermee. Het Mensenrechtencomité staat een ruime interpretatie voor van de begrippen ‘religion’ en ‘belief’ in artikel 18 BUPO-verdrag, zodat deze termen naast theïstische, non-theïstische en atheïstische overtuigingen ook het niet belijden of aanhangen van een religie of overtuiging bestrijken. Het EHRM bevat slechts minimale eisen waaraan religie of levensovertuiging moet voldoen: ‘a certain level of cogency, seriousness, cohesion and importance’. De sociologische, filosofische en theologische bronnen leveren een overvloed aan definities en omschrijvingen op maar geen algemeen geaccepteerde definitie van religie, spiritualiteit en levensbeschouwing.

Bij het opstellen van mijn werkdefinities heb ik me laten inspireren door al deze bronnen en heb ik uiteindelijk gekozen voor praktische definities die de drie termen enigszins van elkaar onderscheiden. Dit volstond voor mijn onderzoek. Zo heb ik het begrip spiritualiteit ter onderscheiding van het begrip religie beperkt tot de nieuwe spiritualiteit, terwijl ik me ervan bewust ben dat spiritualiteit wel degelijk ook religieuze aspecten kan hebben. De term levensbeschouwing hanteer ik als een restcategorie voor alle opvattingen rond de zin en betekenis van het menselijk bestaan die niet tot religie en spiritualiteit behoren. Deze werkdefinities kunnen de rechter handvatten bieden bij de invulling van de drie begrippen.