3.4.2.3 Zaaksvorming

77. Een belangrijke wijze waarop roerende zaken kunnen ontstaan, is door zaaksvorming. Bij zaaksvorming wordt uit een of meerdere zaken een nieuwe zaak gevormd (art. 5:16 lid 1 BW). De oorspronkelijke zaken en de daarop rustende rechten komen door zaaksvorming tot hun einde. Een nieuwe zaak met een nieuw eigendomsrecht ontstaat.1 De eigenaar van de nieuwe zaak wordt bepaald aan de hand van de eerste twee leden van art. 5:16 BW. Op grond daarvan wordt de eigenaar van de oorspronkelijke zaken eigenaar van de nieuwe zaak.2 Behoorden de zaken toe aan meerdere eigenaars, dan wordt de eigenaar van de hoofdzaak eigenaar.3 Bij gebreke van een hoofdzaak zal de nieuwe zaak in gemeenschap toekomen aan de eigenaars van de oorspronkelijke zaken.4 De toewijzing van de eigendom ligt echter anders indien de zaaksvormer voor zichzelf vormt of (met tussenkomst van een andere persoon) doet vormen. In dat geval wordt de zaaksvormer eigenaar van de nieuwe zaak, ongeacht aan wie de oorspronkelijke zaken toebehoorden.5 Deze laatste regel is praktisch beschouwd de hoofdregel.6

Of een persoon voor zichzelf vormt of voor een ander is een feitelijk oordeel en moet in beginsel naar de verkeersopvatting worden beoordeeld.7 Wordt een nieuwe zaak gevormd ter uitvoering van een rechtsverhouding, dan is hetgeen naar verkeersopvatting uit deze rechtsverhouding voortvloeit van invloed.8 In het algemeen liggen aanwijzingen besloten in de omstandigheid voor wiens rekening en risico wordt gevormd en wie zeggenschap heeft over het vormingsproces.9 Bij industriële fabricage komt het volgens de Hoge Raad aan op de vraag wie beslissende invloed had op de wijze van productie en de definitieve vorm van het product en wie in het kader van die rechtsverhouding het risico droeg ter zake van verliezen wegens tegenvallende bruikbaarheid, verhandelbaarheid of winstgevendheid van het product.10

78. De eigendom van de nieuwe zaak wordt verkregen zodra de nieuwe zaak door vorming is ontstaan. Dit ontstaansmoment valt niet noodzakelijk samen met de voltooiing van een productieproces. Het feit dat een productieproces slechts gedeeltelijk is doorlopen, sluit niet uit dat een nieuwe zaak reeds is ontstaan. Zo zal ergens in het proces van de industriële assemblage van een auto uit vele onderdelen het punt worden bereikt dat het reeds geassembleerde deel kan worden aangemerkt als een nieuwe auto. De verdere toevoeging van onderdelen zal vanaf dat punt in principe niet leiden tot de vorming een nieuwe zaak, maar is aan te merken als een proces van (voortdurende) natrekking.11 Overigens is ook mogelijk dat gedurende een productieproces verscheidene keren een nieuwe zaak ontstaat.12

Of een nieuwe zaak is ontstaan, wordt eveneens bepaald aan de hand van de verkeersopvatting. De wet voorziet slechts voor schepen in enkele bijzondere bepalingen op dit punt. Zo bepaalt de wet uitdrukkelijk dat indien een schip in aanbouw een schip wordt in de zin van art 8:1 BW hierdoor niet een nieuw schip ontstaat.13 Deze bepalingen zijn te beschouwen als de weerslag van de op dit punt geldende verkeersopvatting.14 De nadere invulling van de maatstaf is of de zaak naar verkeersopvatting een eigen, van die van de oorspronkelijke zaak of zaken te onderscheiden identiteit heeft.15 Volgens Wichers ligt een nieuwe identiteit in een van de oorspronkelijke zaak of zaken te onderscheiden gebruik, functie of bestemming. Bij het aannemen van het ontstaan van een nieuwe zaak moet, volgens Wichers, terughoudendheid worden betracht. Gelet op de gevolgen voor de bestaande rechten op de oorspronkelijke zaak of zaken, zou dit slechts gerechtvaardigd zijn indien ondubbelzinnige en voor derden in beginsel eenvoudig kenbare feiten en omstandigheden op het bestaan van een nieuwe zaak wijzen.16 Wichers heeft een vijftal factoren geformuleerd die als aanknopingpunten kunnen dienen ter beantwoording van de vraag of naar verkeersopvatting een nieuwe zaak is ontstaan.17 Relevant is of (i) de gevormde zaak een eigen afwijkende naam heeft;18 (ii) of de zaak, in het geval van planten of dieren, een eigen biologisch leven leidt;19 (iii) of de economische waarde is vermeerderd ten opzichte van de oorspronkelijke zaak of zaken;20 (iv) of de oorspronkelijke vorm is verloren gegaan;21 en, tot slot, zijn van belang (v) overwegingen ontleend aan de wetenschap of een vakgebied voor zover de zaak een bijzondere bestemming of functie vervult.22