5.9.1 Uitkomsten onderzoeken naar de kwaliteit van de accountantscontrole

De AFM heeft, als onderdeel van het doorlopend toezicht op grond van artikel 48 a Wta, de laatste jaren diverse onderzoeken gedaan naar de kwaliteit van de wettelijke controle. Daartoe werd een onderscheid gemaakt tussen Big 4 kantoren, andere OOB vergunninghouders en niet-OOB vergunninghouders.

De Big 4 kantoren nemen circa 76 procent van de totale omzet voor hun rekening die Nederlandse accountantsorganisaties behalen met het verrichten van wettelijke controles.2 Bij het eerste reguliere onderzoek bij Big 4 kantoren in 2009 en 20103 is door de AFM geconstateerd dat 54% van de beoordeelde wettelijke controles ‘onvoldoende’ is (25 van de 46 controles4). Bij het vervolgonderzoek bij Big 4 kantoren in 2013 en 20145 is vervolgens door de AFM geconstateerd dat 45% van de beoordeelde wettelijke controles ‘onvoldoende’ is (18 van de 40 controles). Bij deze wettelijke controles hebben de accountants naar het oordeel van de AFM ‘geen voldoende en geen geschikte6controle-informatie’ verkregen om hun oordeel over de jaarrekening als geheel te onderbouwen.

De AFM heeft in 2013/2014 bij alle vier de Big 4-accountantsorganisaties tien wettelijke controles beoordeeld met betrekking tot het boekjaar 2012, waarbij de controleverklaringen grotendeels zijn afgegeven in 2013. De AFM heeft vier wettelijke controles bij Deloitte als onvoldoende aangemerkt, drie bij EY, zeven bij KPMG en vier bij PwC.

De AFM heeft de volgende reactie gegeven met betrekking tot de onderzoeksresultaten: ‘De kwaliteit van wettelijke controles door de vier grootste accountantsorganisaties is de afgelopen jaren onvoldoende verbeterd. Het aantal wettelijke controles dat de Autoriteit Financiële Markten (AFM) als onvoldoende heeft aangemerkt, is te hoog. De accountancysector moet zo snel mogelijk concrete maatregelen doorvoeren om de kwaliteit van de wettelijke controle te waarborgen en het publiek belang meer centraal te stellen’.8 De AFM heeft vervolgens op 16 maart 2016 boetes opgelegd aan Deloitte (een boete van € 1.810.000), EY (een boete van € 2.230.000), KPMG (een boete van € 1.245.000) en PwC (een boete van € 845.000) naar aanleiding van het onderzoek in 2013/2014. De boetes zijn opgelegd omdat de AFM van mening is dat deze accountantsorganisaties niet aan hun zorgplicht hebben voldaan (zie paragraaf 5.9.3 over de door de AFM gehanteerde definitie van zorgplicht). De boete van Deloitte en EY is verdubbeld, omdat de AFM Deloitte en EY eerder heeft beboet voor eenzelfde overtreding. PwC en EY hebben bezwaar aangetekend tegen de opgelegde boetes. Bij een nieuw regulier onderzoek bij Big 4 kantoren in 2015 en 20169 is door de AFM geconstateerd dat 59% van de beoordeelde wettelijke controles ‘onvoldoende’ is (19 van de 32 controles). Bij deze wettelijke controles hebben de accountants naar het oordeel van de AFM geen voldoende en geen geschikte controle- informatie verkregen om hun oordeel over de jaarrekening als geheel te onderbouwen. De AFM heeft bij alle vier de Big 4-accountantsorganisaties acht wettelijke controles beoordeeld met betrekking tot het boekjaar 2014 en 2015. De AFM heeft drie wettelijke controles bij Deloitte als onvoldoende aangemerkt, zes bij EY, zes bij KPMG en vier bij PwC. De AFM heeft de volgende reactie gegeven met betrekking tot de onderzoeksresultaten: ‘Het aantal uitgevoerde wettelijke controles dat als ‘onvoldoende’ is gekwalificeerd bij elk van de Big 4-accountantsorganisaties is net als in het voorgaande reguliere onderzoek in 2014 te hoog. De AFM heeft van de 32 onderzochte wettelijke controles er 19 als ‘onvoldoende’ gekwalificeerd: 3 bij Deloitte, 4 bij PwC en 6 bij KPMG en EY. De kwaliteitswaarborgen van deze accountantsorganisaties hebben dit niet tijdig voorkomen of gedetecteerd. De AFM constateert dat de meest voorkomende tekortkomingen in de onvoldoende uitgevoerde wettelijke controles qua aard vergelijkbaar zijn met die in het voorgaande reguliere onderzoek10’.

Uit het onderzoek bij de andere 9 OOB vergunninghouders11 volgt dat alle onderzochte vergunninghouders zijn tekortgeschoten in hun zorgplicht. Er is sprake van ernstige tekortkomingen, ‘waardoor de kwaliteit van de accountantscontrole als geheel tekortschiet’. Bij 74% van de onderzochte controles (35 van de 47) is ‘onvoldoende en ongeschikte controle-informatie verkregen over de jaarrekening als geheel om hun accountantsoordeel te kunnen onderbouwen’.

Uit het onderzoek bij de niet-OOB vergunninghouders12 volgt dat bij 88 van de 110 beoordeelde wettelijke controles van 50 accountantsorganisaties sprake is van ernstige tekortkomingen. ‘De kwaliteit van deze wettelijke controles is aangemerkt als ‘onvoldoende’’. Er is onvoldoende en ongeschikte controleinformatie verkregen. De kwaliteit van de financiële verslaggeving is in 107 van de 139 beoordeelde jaarrekeningen (77%) onvoldoende.

Uit het onderzoek bij de niet-OOB vergunninghouders/NBA Kantoren13 volgt dat bij 79% van de onderzochte controles (50 van de 63) onvoldoende en ongeschikte controle-informatie is verkregen om hun accountantsoordeel over de jaarrekening als geheel te kunnen onderbouwen. De kwaliteit van deze wettelijke controles is aangemerkt als ‘onvoldoende’. Verder concludeert de AFM dat in 58 van de 78 beoordeelde jaarrekeningen de financiële verslaggeving van onvoldoende kwaliteit is.

Uit het onderzoek bij de niet-OOB vergunninghouders/SRA kantoren14 volgt dat bij 81% van de onderzochte controles (38 van de 47) onvoldoende en ongeschikte controle-informatie is verkregen over de jaarrekening als geheel om hun accountantsoordeel te kunnen onderbouwen. Ook hier is de kwaliteit van deze wettelijke controles aangemerkt als ‘onvoldoende’. In 49 van de 61 beoordeelde jaarrekeningen (80%) is de financiële verslaggeving van onvoldoende kwaliteit.