Milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden 2021/IV.2.5:IV.2.5 Verwijtbaarheidsstandaard, onrechtmatigheidstoets of totaalconcept?

Milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden 2021/IV.2.5

IV.2.5 Verwijtbaarheidsstandaard, onrechtmatigheidstoets of totaalconcept?

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

De naam van de ‘ernstig verwijt’-maatstaf doet vermoeden dat het gaat om een verwijtbaarheidstoets. Er zijn auteurs die hebben verdedigd dat de Hoge Raad met de ernstig verwijt-maatstaf nader invulling geeft aan de verwijtbaarheid die nodig is voor de toerekening van een onrechtmatige daad krachtens schuld in de zin van artikel 6:162 lid 3 BW.1 Op het eerste gezicht is dit een welgekozen uitleg van de ernstig verwijtmaatstaf: dit is niet alleen een logische grammaticale interpretatie van de aanduiding voor het ernstig verwijt-criterium, maar ook rechtshistorisch gezien ligt deze uitleg voor de hand.

In het Ontvanger/Roelofsen-arrest oordeelt de Hoge Raad namelijk dat voor de aansprakelijkheid van bestuurders op grond van een onrechtmatige daad, mede gelet op zijn verplichting tot een behoorlijke taakuitoefening als bedoeld in artikel 2:9 BW, een voldoende ernstig verwijt nodig is.2 De ‘ernstig verwijt’-maatstaf in artikel 2:9 BW waarnaar de Hoge Raad verwijst, is een codificatie van de regel uit het Staleman/Van de Ven arrest.3 In dat arrest heeft de Hoge Raad de toets voor bestuurdersaansprakelijkheid in de zin van artikel 2:9 BW gelijkgetrokken met de toets die gold in het oude BW voor de aansprakelijkheid van werknemers jegens hun werkgevers.4 Onder het ‘ernstig verwijt’ dat nodig is voor werknemersaansprakelijkheid, werd begrepen dat er bij de werknemer ‘opzet of bewuste roekeloosheid’ aanwezig moest zijn.5 Zo bezien kan het ‘ernstig verwijt’ worden gekarakteriseerd als een gekwalificeerd schuldverband.6 De bescherming van de bestuurder krijgt dan vorm door middel van strengere eisen in het kader van de toerekening van een onrechtmatige gedraging aan de bestuurder op grond van schuld.

Een andere interpretatie van de ernstig verwijt-maatstaf houdt in dat er geen sprake is van een gekwalificeerde verwijtbaarheidstoets in het kader van 6:162 lid 3 BW, maar dat de Hoge Raad de maatstaf heeft ingebed in het onrechtmatigheidsoordeel van artikel 6:162 lid 2 BW.7 Dan krijgt de aanvullende bescherming van bestuurders tegen aansprakelijkheid gestalte door een verhoging van de drempel die geldt voor een ‘onrechtmatige daad’ in de enge zin van het woord.

Dus waar moet de ernstig verwijt-maatstaf dogmatisch gezien worden geplaatst? Strik merkt op dat er in de jurisprudentie van de Hoge Raad tussen 2006 en 2009 geen vast kader bestond voor het gebruik van deze maatstaf, en dat de Hoge Raad verwarrende en gemengde signalen afgeeft.8 In het Holding Nutsbedrijf Westland-arrest lijkt de Hoge Raad het ernstig verwijt-criterium uit te leggen in de sleutel van toerekenbaarheid,9 in Ontvanger/Roelofsen-arrest wijst hij juist in de richting van onrechtmatigheid,10 en weer in andere arresten blijft de inbedding in het midden.11 Zelf pleit Strik voor de inbedding van de ernstig verwijt-maatstaf in de toerekeningsmaatstaf.12

In recentere jurisprudentie lijkt de Hoge Raad ervoor te kiezen om het ernstig verwijt-criterium zówel met toerekening als met onrechtmatigheid in verband te brengen.13 De Hoge Raad overweegt in dat arrest eerst dat:

“[h]et antwoord op de vraag of de bestuurder persoonlijk een ernstig verwijt kan worden gemaakt, afhankelijk [is] van de aard en ernst van de normschending en de overige omstandigheden van het geval”14 [curs. TRB]

En vervolgens dat:

“[u]it het persoonlijke karakter van het ernstige verwijt dat de bestuurder moet kunnen worden gemaakt, volgt dat voor het aannemen van aansprakelijkheid (..) voor iedere bestuurder afzonderlijk moet worden vastgesteld dat hij in zijn hoedanigheid onrechtmatig heeft gehandeld en dat dit handelen (waaronder is begrepen nalaten) aan hem kan worden toegerekend.”15 [curs. TRB]

Voor deze benadering werd al lange tijd gepleit door Assink en later ook Timmerman.16 Zij zien de ernstig verwijt-maatstaf als een ‘totaalconcept’. Dit totaalconcept zou zowel elementen bevatten van zowel de onrechtmatigheid van de gedraging als de toerekenbaarheid van de gedraging. In paragraaf IV.2.7 ga ik nader in op de verhouding van de ernstig verwijt-maatstaf tot de vereisten van artikel 6:162 BW.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.