2.4.1 Rechtstheoretische rede en de rationele reconstructie van een uitspraak

Een rechtstheoretische toetsing van een rechterlijke beslissing, die op grond van (rechtsvormende) rechtsvinding tot stand is gekomen, is mogelijk omdat de rechterlijke beslissing zowel dient te voldoen aan de eisen van de rechtstheoretische rede1 als aan de eisen van legaliteit, legitimiteit en rationaliteit. Een legale beslissing is een beslissing die is gegeven door een bevoegde functionaris, volgens de voorgeschreven procedure, voorzien van een juridische motivering en gebaseerd op de geldende juridische regels.2 Legitimiteit en rationaliteit houden in onderlinge samenhang in dat de beslissing inzicht geeft in (i) de wijze waarop de rechter aanknoopt bij het juridische regelstelsel, (ii) de wijze waarop de beslissing wordt gedragen door (juridische) argumenten en (iii) de werkelijke motieven die de rechter aan de juridische motivering ten grondslag legt.3

Het recht kent in dit verband, zoals in par. 1.3 uiteengezet, eigen doelstellingen die in acht moeten worden genomen om als systeem te kunnen bestaan. Daarbij spelen waarden als rechtszekerheid, doelmatigheid en coherentie een rol. Het recht is een samenhangend regelgebonden systeem.4 Door het recht op te vatten als een eenheid die zijn betekenis en rationaliteit ontleent aan onderliggende beginselen en doeleinden, wordt het een intelligibele orde, vatbaar voor interne evaluatie en interne kritiek.5 Die kritiek kan bijvoorbeeld inhouden dat een op enig moment in de literatuur en jurisprudentie geformuleerde rechtsregel op een specifiek onderdeel van het recht, niet coherent is met rechtsregels die andere onderdelen van het recht bestrijken of daarmee inconsistent is.6

Als de rechter zijn oordeel heeft gevormd en van argumenten heeft voorzien, kan de uitspraak worden onderworpen aan onder meer het kritische oordeel van de publieke opinie en de beoefenaars van de rechtswetenschap. De publieke opinie en deze rechtsbeoefenaars kunnen onderzoeken of de uitspraak redelijk is, of de uitspraak goede argumenten bevat, of de argumenten de conclusie kunnen dragen en of de motivering juist is. In dat kader komt vanzelfsprekend de vraag aan bod of de rechter zich heeft gehouden aan de door de wetgever voorgeschreven gedragsnormen, toetsings- en beslissingsregels. Zo zal de rechter zijn uitspraak ook dienen te motiveren en dat dient te geschieden in de vorm van een geldige redenering, meestal in de vorm van een deductieve redenering (vgl. het eerder in par. 2.3.2 genoemde syllogisme).7 De uitspraak kan – kort gezegd – getoetst worden op rationaliteit.

Een van de vragen die bij deze toetsing aan de orde komt is de vraag of de argumenten de conclusie kunnen dragen. Dat is bijvoorbeeld niet het geval wanneer de rechter in zijn redenering een of meer stappen heeft overgeslagen. Om dat te kunnen aantonen is een rationele reconstructie van die redenering vereist. Een rationele reconstructie is een herformulering van een rechterlijke uitspraak door de rechtswetenschap, met het oog op een toetsing van de rationaliteit van de uitspraak.8 In dit proefschrift zal ik een rationele reconstructie van het arrest Staleman/Van de Ven trachten te maken teneinde de introductie van de ernstigverwijtmaatstaf in dat arrest rationeel te toetsen (hoofdstuk 4). Op dezelfde manier als dat een rechterlijke beslissing op de hiervoor omschreven wijze kan worden getoetst, kunnen vanzelfsprekend ook de in de doctrine tot stand gekomen opvattingen rechtstheoretisch en rationeel worden getoetst. Die rechtstheoretische toetsing kan plaatsvinden door het toepassen van de hieronder in het kort beschreven interpretatie- en redeneermethoden.