4.6.2.2 Ontwikkeling leerstuk ‘recht’ in de zin van artikel 79 RO

In het zogenoemde Leidraad-arrest opende de Hoge Raad in 1990 de mogelijkheid om ook regels zonder wettelijke grondslag (kenmerk van de toenmalige beleidsregels van bestuursorganen en de huidige rechtersregelingen) te controleren op toepassing en uitleg door lagere rechters.1 De vereisten die de Hoge Raad aan beleidsregels stelde, teneinde als recht in de zin van (toen) artikel 99 RO te worden beschouwd (en daarmee ook als rechtsregel te kunnen worden getoetst) zijn (rov. 4.6):

Vervolgens heeft de Hoge Raad in het zogenoemde Rolrichtlijnen-arrest,2 de stap naar kwalificatie van een rechtersregeling als recht in de zin van het toenmalige artikel 99 lid 2 RO gemaakt. Dit arrest heeft betrekking op de toepassing door een lagere rechter van een formele, lokale rechtersregeling (het rolreglement van rechtbank ’s-Gravenhage), waarbij de Hoge Raad oordeelde dat de lagere rechter deze regeling in casu niet juist had toegepast.3 In het Rolrichtlijnen-arrest heeft de Hoge Raad algemene vereisten geformuleerd, waaraan een rechtersregeling moet voldoen, wil sprake zijn van recht in de zin van het toenmalige artikel 99 RO (rov. 3.2):

Deze voorwaarden, die tot op heden door de Hoge Raad worden gevolgd bij de beoordeling of een rechtersregeling kan worden beschouwd als recht in de zin van het huidige artikel 79 lid 1 onder b RO, lijken veel op de hiervoor vermelde vereisten die in het Leidraad-arrest werden gesteld aan beleidsregels. Er is echter een opmerkelijk verschil: voor beleidsregels heeft te gelden dat deze moeten zijn vastgesteld door een bestuursorgaan binnen zijn bestuursbevoegdheid en bovendien dient de regel betrekking te hebben op de uitvoering van het beleid van dat bestuursorgaan.4 In het Rolrichtlijnen-arrest formuleert de Hoge Raad geen algemene bevoegdheidsvereisten voor rechtersregelingen.

Dit is in zekere zin niet zo vreemd, nu de bevoegdheid tot het vaststellen van rechtersregelingen, en de onderwerpen waar rechtersregelingen betrekking op hebben, niet wettelijk geregeld is. In latere rechtspraak inzake specifieke rechtersregelingen die het tot een beoordeling in hoogste instantie hebben gebracht, heeft de Hoge Raad uiteindelijk wel een algemene voorwaarde geformuleerd, die tot gevolg heeft dat niet iedere rechtersregeling zich kwalificeert als recht in de zin van artikel 79 lid 1 onder b RO. Ingevolge inmiddels vaste rechtspraak van de Hoge Raad worden rechtersregelingen die zijn vastgesteld door een ander orgaan dan de gerechten zelf niet als zodanig beschouwd.5 Ten aanzien van het rapport alimentatienormen bepaalde de Hoge Raad in 1991 dat deze geen recht vormen in de zin van het huidige artikel 79 lid 1 onder b RO6 en baseerde dit oordeel hierop dat het in het rapport alimentatienormen ‘niet gaat het om regels die zijn vastgesteld door een orgaan van openbaar bestuur met het oog op de uitoefening van het eigen beleid, maar om richtlijnen die genoemde Vereniging (de NVvR: MM),7 een privaatrechtelijke instelling, aanbeveelt ten gebruike door rechterlijke instellingen die zich met de vaststelling van alimentatie inhouden’.8 Dijksterhuis noemt als achtergrond voor de terughoudendheid van de Hoge Raad op het gebied van alimentatienormen dat de Hoge Raad geen capaciteit voor dergelijke zaken beschikbaar heeft en dat het om feitelijke, kwantitatieve beslissingen gaat.9 Los van de redenen die de Hoge Raad mogelijk heeft gehad om de Tremanormen niet als recht in de zin van 79 lid 1 onder b RO te kwalificeren, heeft ook voor andere privaatrechtelijke rechtersregelingen, die door (werkgroepen of commissies van) privaatrechtelijke organen zoals de NVvR zijn vastgesteld (zoals de aanbevelingen van de Kring van Kantonrechters, het rapport Voorwerk II) te gelden dat deze niet als ‘recht’ zoals in het voorgaande besproken worden beschouwd.