17.1 Inleiding

In de fiscale sanctiesfeer zijn in het Nederlandse nationale recht enkele rechten en waarborgen verankerd die uitdrukking geven aan het nemo tenetur-beginsel, of althans rechtstreeks aan de realisatie ervan bijdragen. Omdat de Nederlandse wetgever en rechter het beginsel koppelen aan de verklaringsvrijheid, concentreren deze rechten en waarborgen zich rond het verhoor van de verdachte. Dan gaat het vooral om het boete- en strafrechtelijk zwijgrecht, de cautieplicht, de (rechts)bijstand bij verhoor en – in ruimer verband – bewijsuitsluiting door de rechter van onrechtmatig verkregen verklaringen.

Het vrijwaren van de verdachte van dwang tot zelfbelasting, hoeft niet te steunen op art. 6 EVRM respectievelijk het nemo tenetur-beginsel waarin dit recht wortelt.1 Voor zover de verdachte daardoor niet (voldoende) wordt gevrijwaard, dan zijn voor de beantwoording van de onderzoeksvraag ook van belang de rechten en waarborgen in de fiscale sanctiesfeer, die op zichzelf niet met nemo tenetur van doen hebben, maar de betrokkene wel (aanvullend) vrijwaren van dwang tot zelfbelasting. Dan kan vooral worden gedacht aan beperkingen die de behoorlijkheidsbeginselen en het verschoningsrecht opleggen aan de bevoegdheidsuitoefening door (fiscaal) controle- of opsporingsambtenaren.

In dit hoofdstuk zal ik de nemo tenetur-rechten en waarborgen in de fiscale boetesfeer onderzoeken. Daarbij zal de nadruk liggen op de gelding van het boeterechtelijk zwijgrecht in verhoorsituaties en de bewijsuitsluitingsregel van de belastingkamer van de HR voor verklaringen en (ander) wilsafhankelijk materiaal. De andere rechten en waarborgen komen hierna min of meer terloops ter sprake.

In hoofdstuk 18 komen de rechten en waarborgen in de fiscaal-strafvorderlijke sfeer aan de orde.