9.2.4 Het definiëren van juridische posities in relaties tot anderen

383. Hieronder bekijk ik uit welke elementen goederenrechtelijke rechten bestaan. In het verleden is in de Nederlandse rechtsliteratuur meermaals de opvatting verkondigd dat goederenrechtelijke rechten bestaan uit een ‘bundel’ waarin meerdere elementen worden samengebracht. Dit geldt ongeacht of men een goederenrechtelijk recht ziet als een recht ‘op’ een rechtsobject of als een samenstel van juridische posities die de gerechtigde ten aanzien van het rechtsobject inneemt in relatie tot anderen. Ik bespreek daarom opvattingen uit beide kampen.

384. De meest voorkomende variant van de opvatting dat goederenrechtelijke rechten bestaan uit een ‘bundel’ waarin meerdere elementen worden samengebracht, is die van de ‘bundel met bevoegdheden’.1 Zie bijvoorbeeld het volgende citaat:

385. De term ‘bevoegdheden’ wordt hier gebruikt om te verhullen dat er in de Nederlandse rechtsliteratuur eigenlijk geen goed begrippenkader is ontwikkeld om aan te geven wat de elementen zijn waaruit een subjectief recht bestaat.3 De juridische posities die ik in hoofdstuk 3 op basis van de (Anglo-) Amerikaanse literatuur heb uiteengezet zijn hier onbekend. De term ‘bevoegdheden’ lijkt hoogstens twee van de acht juridische posities te kunnen dekken: ‘liberties’ en ‘powers’.4

386. Iets omvattender al is de opvatting dat er naast bevoegdheden ook verplichtingen in een goederenrechtelijk recht zijn samengebundeld.5 Hiermee worden ook ‘duties’ een plek gegeven.6 Zo wordt in de Memorie van Antwoord bij de totstandkoming van het huidige art. 6:252 BW (kwalitatieve verplichting) over de aard van een zakelijk recht opgemerkt:

387. Een andere manier om meer juridische posities in de omschrijving van een goederenrechtelijk recht te betrekken, is de eerdergenoemde onderver deling in een interne en externe zijde van dat recht. De externe zijde van een goederenrechtelijk recht ziet op het uitsluiten van anderen; dat gebeurt (onder meer) door middel van een ‘claim’.

388. Afhankelijk van het gekozen perspectief worden dus steeds verschillende juridische posities uitgelicht waaruit een goederenrechtelijk recht bestaat, maar tot een compleet begrippenkader komt men niet. Dit vormt een struikelblok voor Nederlandse auteurs die een meer relationele benadering van het goederenrecht aanhangen. Zij lopen tegen twee met elkaar samenhangende problemen aan. Het eerste probleem is dat het moeilijk blijkt te zijn om goederenrechtelijke rechten op te bouwen uit relaties tussen personen, omdat er geen begrippen zijn die dat mogelijk maken. Daarom valt men terug op de ‘verbintenis’ als het kleinste bouwblokje om relaties weer te geven.8 De moeilijkheid daarbij is dat de (enkele) verbintenis in het Nederlandse vermogensrecht doorgaans niet als zelfstandig bouwblokje wordt gebruikt. Dat blijkt als men kijkt naar de wijze waarop de verbintenis doorgaans wordt gekarakteriseerd – als vermogensrechtelijke betrekking tussen twee personen waarvan de actiefzijde een vorderingsrecht impliceert.9 Deze vordering wordt naar Nederlands recht welhaast automatisch voorzien van bescherming en manieren om de prestatie waartoe de vordering recht geeft af te dwingen, waardoor de vordering zelf al een samenstel van juridische posities is (zie randnummer 87). Er wordt dan geprobeerd het ene samenstel van juridische posities (een goederenrechtelijk recht) te beschrijven aan de hand van een ander samenstel van juridische posities (een vordering). Dit betekent dat juridische posities die niet samen een verbintenis (oftewel een vordering als actiefzijde daarvan) vormen, geen plek kunnen krijgen. Zij worden over het hoofd gezien.10 Hetzelfde geldt indien men onder ‘verbintenis’ niet de passiefzijde van een (van een ‘perimeter of protection’ voorziene) vordering verstaat, maar een enkele ‘duty’; andere juridische posities blijven dan buiten beschouwing.

389. Ten tweede, en in aansluiting daarop, is het karakteriseren van goederenrechtelijke rechten als een verzameling kleinere elementen weinig zinvol zolang men niet kan aangeven welke elementen dat dan zijn. Zegt men bijvoorbeeld dat een goederenrechtelijk recht is opgebouwd uit verbintenissen, dan is de vervolgvraag – die steevast niet wordt beantwoord – waaruit deze verbintenissen dan bestaan. Wordt bijvoorbeeld betoogd dat een goederenrechtelijk recht een ‘bundel’ is van ‘rechten’, ‘verplichtingen’ en/of ‘bevoegdheden’, dan zegt dat nog steeds weinig. Afgezien van het feit dat deze termen niet altijd consequent gebruikt worden, dienen ze eerder als containerbegrip om aan te geven dat iemand ergens recht op heeft, dan dat er een specifiek type relatie mee wordt aangeduid. Een omschrijving van een goederenrechtelijk recht in relaties tussen personen blijft dan hangen in algemeenheden.

390. Beide problemen zorgen ervoor dat een goederenrechtelijk recht niet volledig en in detail kan worden omschreven. De meerwaarde boven een versimpelde omschrijving van een goederenrechtelijk recht als een recht ‘op’ een rechtsobject, is dan verwaarloosbaar. Ik geef drie voorbeelden uit de Nederlandse rechtsliteratuur die de worsteling laten zien die ontstaat wanneer, ondanks het ontbreken van een begrippenkader, toch geprobeerd wordt om goederenrechtelijke rechten in relationele termen te bespreken. Het eerste daarvan is te vinden bij Eggens, die in de voordracht ‘Over de verhouding van eigendom en verbintenis’ betoogt dat eigendomsrechten soms ‘verbintenisrechtelijke’ trekken hebben. Om dat te laten zien, bespreekt hij de bevoegdheid van de eigenaar van een ingesloten perceel om een noodweg te vorderen:

391. Eggens is erop gebrand om deze ‘bevoegdheid’ als ‘verbintenisrechtelijk’ aan te merken. Hij heeft daar enige moeite mee, omdat – hoewel er duidelijk een aanspraak tussen twee personen bestaat – er geen sprake is van een ‘volledige’ verbintenis. In het kader van de titel van zijn voordracht minder sterk, maar wel juister, was het geweest om deze ‘bevoegdheid’ op te vatten als wilsrecht (‘power’ plus de ‘liberty’ om deze power te gebruiken).12

392. Schoordijk worstelt op vergelijkbare wijze met het omschrijven van goederenrechtelijke rechten in verbintenisrechtelijke termen:

393. Het is niet helemaal duidelijk waarom Schoordijk meent dat zakelijke zekerheidsrechten – anders dan de door hem voorafgaand aan het fragment besproken genotsrechten – zich niet in obligatoire termen laten beschrijven. Ik meen dat het verschil te verklaren is uit het feit dat hij de genotsrechten omschrijft als combinaties van verplichtingen van de moedergerechtigde jegens de goederenrechtelijk gerechtigde. Van een dergelijke verplichting kan moeilijk gesproken worden bij het ‘recht’ om een rechtsobject te vervreemden. Dit ‘recht’ van de zekerheidsgerechtigde is geen ‘claim’, maar een ‘liberty’. Het verschil is goed te zien als we naar de correlatieve positie van de moedergerechtigde kijken; deze heeft geen ‘duty’ om een bepaalde prestatie te verrichten, maar een ‘no-right’ om zich te verzetten tegen executie door de zekerheidsgerechtigde. Een ‘liberty’ is dus niet goed in te passen in een ‘obligatoire’ opvatting waarin slechts verplichtingen op de moedergerechtigde rusten.

394. De Jong wijst, anders dan Eggens en Schoordijk, juist de opvatting af dat een goederenrechtelijk recht bestaat uit juridische posities die de gerechtigde inneemt in relatie tot anderen. Eén van zijn argumenten is dat de verbintenissen die uit het eigendomsrecht voortvloeien te onbepaald zijn om te kunnen worden afgedwongen. Zo merkt hij het volgende op over de casus van de grensoverschrijdende garage, waarin een buurman zonder toestemming heeft gebouwd op de grond van zijn buurvrouw:

395. Het draait hier om de zinsnede “in de gebruikelijke betekenis van het woord”. Het klopt dat er geen schuldenaar “in de gebruikelijke betekenis van het woord” kan worden aangewezen voor de juridische posities die de buurvrouw voorafgaand aan het overbouwen door de buurman inneemt, omdat de buurvrouw op dat moment geen (volledige) vordering heeft. Door gebruik te maken van juridische posities kan worden verduidelijkt dat de buurman een ‘no-right’ heeft jegens de buurvrouw om op haar grond te bouwen. De buurvrouw heeft dus een ‘claim’ jegens de buurman dat deze niet op haar grond bouwt (art. 3:296 BW). Door te vereisen dat een goederenrechtelijk recht uit volledige vorderingen bestaat, wordt een stroman opgezet die vervolgens gemakkelijk kan worden aangevallen. Op vergelijkbare wijze worstelen ook andere auteurs met juridische posities die (nog) geen bestaande vorderingen zijn, maar daar uiteindelijk wel tot kunnen uitgroeien.15

396. De bovenstaande drie voorbeelden laten zien dat het zonder een uitgewerkt begrippenkader moeilijk is om te betogen dat een goederenrechtelijk recht kan worden weergegeven aan de hand van relaties tussen partijen. Deze opvatting heeft daardoor niet echt vaste voet aan de grond gekregen. In de voorgaande hoofdstukken heb ik uiteengezet hoe deze moeilijkheden kunnen worden overkomen.