V.8.1 Bewijsrisico en bewijsvoeringslast

In haar oudste en in een groot deel van de wereld best bewaard gebleven betekenis, schrijft de onschuldpresumptie eerst en vooral een verdeling van de bewijslast voor. De overheid moet het bewijs van schuld leveren. De met uitleg van de onschuldpresumptie belaste organen incorporeren dat voorschrift eensgezind in hun rechtspraak.1

Naar het bewijslastbegrip kan op twee manieren worden gekeken. Ten eerste beschrijft de bewijslastverdeling wie de procedure verliest in geval van twijfel omtrent hetgeen bewezen moest worden. Dit is het bewijsrisico. Daarnaast kan de bewijslast beschrijven wie aan zet is om over een feitelijk geschilpunt stellingen en/of bewijsmateriaal aan te dragen. Dit laatste noemt men de bewijsvoeringslast.2 Het verdragsrecht op het onschuldvermoeden legt zowel de bewijsvoeringslast als het bewijsrisico in beginsel bij de overheid.3 Dat blijkt met zoveel woorden uit één van de standaardoverwegingen van het EHRM:

Vergelijkbaar is hetgeen het VN Mensenrechtencomité met betrekking tot de bewijslast uit de onschuldpresumptie afleidt:

Dat de bewijslast op de overheid rust, betekent dus dat bij twijfel ten gunste van de verdachte moet worden beslist en dat de overheid, meer in het bijzonder de vervolgende instantie, dat bewijs dient aan te dragen.6

Ook de richtlijn lijkt de bewijslast in beide betekenissen bij de overheid te leggen. Op de eerste volzin van artikel 6 lid 1, die de burden of proof bij de prosecution legt, volgt een tweede volzin die verzekert dat die bewijslast geen afbreuk doet aan “any obligation on the judge or the competent court to seek both inculpatory and exculpatory evidence” en aan het recht van de verdediging om ontlastend bewijsmateriaal aan te dragen. Die disclaimer heeft alleen betekenis voor zover met de burden of proof wordt gedoeld op de bewijsvoeringslast. Noch de bevoegdheid van de rechter tot eigen feitenonderzoek, noch het recht van de verdediging ontlastend materiaal aan te dragen, raakt immers het bewijsrisico.7

Anders dan in de richtlijn, blijft in de rechtspraak over het EVRM en het IVBPR onbenoemd of de bewijsdimensie kan functioneren in zowel een strafprocedure met een lijdelijke rechter als een proces met een zittingsrechter die actief aan het waarheidsonderzoek deelneemt en daarvoor zelfs eindverantwoordelijke is. Een actieve zittingsrechter kan de bewijslast op twee manieren beïnvloeden. Dat kan hij ten nadele van de verdachte door een door de vervolgende instantie gelaten ‘gat’ in de bewijsvoering te dichten. Het nadeel dat de verdachte daarvan lijdt is echter niet met de idee van de onschuldpresumptie in strijd. Het is in dat geval immers nog steeds de overheid die de schuld van de verdachte bewijst en het bewijsrisico verschuift niet. Zolang het rechterlijk onderzoek geen vooringenomenheid verraadt of de verdedigingsrechten van de verdachte beknot, verandert een en ander niets aan de strafprocessuele verhouding tussen overheid en burger. Rechterlijke waarheidsvinding kan ook ten gunste van de verdediging werken en daarmee de bewijslast van de verdachte verlichten. Dat daartegen niet op grond van een procedureel verdedigingsrecht kan worden geopponeerd, behoeft geen betoog. In de rechtspraak van het EHRM kan de actieve rol van de zittingsrechter op deze manier wel een zwaarwegend argument zijn om de onschuldpresumptie niet geschonden te achten.8 Al met al werpt het onschuldvermoeden dus geen principieel bezwaar op tegen actief rechterlijk waarheidsonderzoek en vice versa.