3.1 Inleiding: de doorwerking van het Unierecht in het nationale recht

In dit hoofdstuk zal ik de doorwerking van het Europese Unierecht in onze rechtsorde bespreken alsook stilstaan bij de van belang zijnde rechtspraak van de Gemeenschapsen Unierechter waar het besluiten van de Europese instellingen betreft. Ik zal hier de termen Gemeenschaps- en Unierecht naast elkaar gebruiken. Daarbij zal ik zoveel mogelijk van de Unie spreken waar het gaat om de situatie na Lissabon (december 2009)1 en van de Gemeenschap of communautaire orde als het gaat om de oude Europese Gemeenschappen.2 Wel zal ik mij waar mogelijk beperken tot weergave van de thans geldende verdragsbepalingen (VWEU en VEU). De nadruk ligt in dit hoofdstuk op het Europese bestuursrecht, maar ook komt het Europese strafrecht aan bod. In verordeningen en richtlijnen is veelal vrij concreet de (minimum)norm aangegeven en zal duidelijk zijn welke verplichtingen daaruit voortvloeien voor de lidstaten. Ook hier geldt net als voor de in het vorige hoofdstuk besproken mensenrechtenverdragen dat die bepalingen voorrang hebben boven het nationale recht. Is die rechtstreekse werking ook hier een afgeleide van de art. 93 en 94 Grondwet of gaat het hier om wat anders? De Hoge Raad heeft in lijn met de heersende gedachte hier te lande3 geoordeeld dat de rechtstreekse werking van verordeningen en richtlijnen niet is gelegen in die grondwetbepalingen, maar dat die rechtstreekse werking voortvloeit uit de communautaire rechtsorde zelf.4 Dit is in overeenstemming met de jurisprudentie van het Hof van Justitie. Reeds in Van Gend en Loos overwoog het Hof dat de Europese Economische Gemeenschap een nieuwe rechtsorde vormde, zij het op een beperkt terrein, ten bate waarvan de lidstaten hun soevereiniteit hebben begrensd en waarbinnen niet alleen de lidstaten maar ook hun onderdanen gerechtigd zijn.5 En in Costa/ENEL overwoog het Hof dat, anders dan met gewone internationale verdragen het geval is, het EEG-Verdrag een eigen rechtsorde in het leven heeft geroepen, die bij de inwerkingtreding van het verdrag in de rechtsorde van de lid-staten is opgenomen en waarmee de nationale rechters rekening dienen te houden.6 In dit verband wordt ook wel van directe werking gesproken.7 Het Hof verwoordt het op de site van de Europese Unie zelf als volgt:

In de slotakte van het Verdrag van Lissabon is ten slotte neergelegd dat de verdragen en het recht dat de Unie op grond van de verdragen vaststelt voorrang hebben boven het recht van de lidstaten, onder de voorwaarden bepaald in de rechtspraak (verklaring 17). Nederland kan — naar huidig recht — op grond van art. 92 Grondwet instemmen met deze autonome rechtorde.9 Voorts kan met instemming het advies van de Raad van State inzake de voorgenomen opdrachtverlening aan de staatscommissie Grondwet worden aangehaald:

Dit hoofdstuk zal ik starten met een korte uiteenzetting over de doorwerking van Europese rechtsbronnen in het nationale recht aan de orde (rechtstreekse toepassing en richtlijnconforme interpretatie), waartoe het Hof van Justitie de nodige impulsen geeft. Vervolgens sta ik in vogelvlucht stil bij Europese rechtsbeginselen, die te vergelijken zijn met onze beginselen van behoorlijk bestuur en dus ook met de daarvan afgeleide strafrechtelijke beginselen van een goede procesorde. Daarna komt de toepassing van het Unierecht door de nationale bestuursrechter aan de orde aan de hand van het gelijkwaardigheidsbeginsel, het doeltreffendheidsbeginsel en het vereiste van effectieve rechtsbescherming. In dat verband bespreek ik achtereenvolgens de ambtshalve toetsingsactiviteiten door de nationale bestuursrechter, de herziening van onherroepelijke beslissingen en ten slotte de inkleuring van bewijsrecht waar het gaat om de toepassing van Unierecht in de nationale procedure. Daarna komt de toegang tot en de taak van de Unierechter aan de orde waar het gaat om rechtsbescherming tegen besluiten van Unie-instellingen zoals de Europese Commissie. Vervolgens sta ik meer uitgebreid stil bij het Europese mededingingsrecht. Ik zal het mededingingsrecht bespreken aan de hand van de wijze waarop de Europese Commissie overtredingen door ondernemingen vaststelt en boetes aan hen oplegt en welke toetsingsmaatstaf het Gerecht en het Hof van Justitie aanleggen. Vlak voor het einde van dit hoofdstuk zal ik enige aandacht besteden aan de doorwerking van Europa in ons strafrecht, voorheen in het kader van de derde pijler in de vorm van kaderbesluiten en de Schen-gen Uitvoeringsovereenkomst. Ik zal dit hoofdstuk eindigen met een korte bespreking van de verhouding tussen het EVRM en de Unie.