Billijkheidsuitzonderingen (SteR nr. 40) 2018/3.5.1:3.5.1 De mogelijkheden van interpretatie

Billijkheidsuitzonderingen (SteR nr. 40) 2018/3.5.1

3.5.1 De mogelijkheden van interpretatie

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Interpretatie kan een alternatief zijn voor uitzonderingen omdat de rechter voor een interpretatiemethode kan kiezen die de in zijn ogen meest billijke beslissing oplevert. In de doctrine is het sinds jaar en dag geaccepteerd dat wettelijke voorschriften niet tekstueel uitgelegd hoeven te worden. Scholten schreef al dat toepassing van wetgeving geen eenvoudig syllogisme is, maar dat voorschriften steeds moeten worden uitgelegd in verband met de voorliggende feiten.1 Dat dient niet alleen te gebeuren (en gebeurt volgens hem niet alleen) aan de hand van de bewoordingen van een voorschrift (‘grammatische interpretatie’), die niet meer zijn dan hulpmiddel bij het vaststellen van de zin van de regel en de daaruit voor het geval te trekken conclusie, maar ook kunnen de wets- en de rechtsgeschiedenis (‘historische interpretatie’), andere voorschriften die verwante onderwerpen regelen (‘systematische interpretatie’) en de maatschappelijke doeleinden van het voorschrift (‘teleologische interpretatie’) een rol spelen. Dit zijn ‘middelen om de zin van een wetsbepaling te leren kennen’, opdat bij het vaststellen van wat recht is ‘de gerechtigheid kan worden gezocht’.2 In actuelere literatuur komen de interpretatiemethoden terug.3 Gesteld is dat ‘de strijd dat de rechter het slechts bij een strikte grammaticale en wetshistorische interpretatie zou mogen laten [is] gestreden’,4 en dat interpretaties regelmatig buiten de woordbetekenis treden; die is niet meer ‘de natuurlijke grens van interpretatie’.5 De letterlijke betekenis van een voorschrift is niet per se de juridische betekenis ervan. Een voorschrift krijgt betekenis in zijn context, en door de verschillende interpretatiemethoden kan die betekenis worden achterhaald.6

Erkend wordt dat de rechter bij interpretatie belangen kan afwegen en normatieve keuzes kan maken,7 met het oog op de rechtvaardigheid van zijn beslissing in het concrete geval.8 Net zoals billijkheidsuitzonderingen aangewezen kunnen zijn vanwege niet-verdisconteerde omstandigheden,9 kan de rechter vanwege dergelijke omstandigheden ook geneigd zijn tot een bepaalde interpretatie.10 Gesteld wordt dat de rechter11 door interpretatie de wet(stoepassing) bij de tijd weet te houden12 en dat hij kan fungeren als ‘een soort secundaire wetgever’, in het bijzonder als hij zeer extensief of restrictief interpreteert.13

Interpretatie is dus net zoals de uitzondering een middel om een rechtvaardige beslissing in het concrete geval te nemen die door strikte toepassing van een voorschrift niet wordt bereikt.

Een hulpverlener werd ervan verdacht dat hij een van huis weggelopen minderjarige ‘aan de nasporing van de politie had onttrokken’.14 Het hof verklaarde dit bewezen, maar maakte een uitzondering omdat de materiële wederrechtelijkheid ontbrak: de verdachte had gehandeld ter behartiging van het rechtsbelang dat de strafbepaling beoogde te beschermen (het herstel van de verhouding tussen ouders en kinderen) en was opgetreden als een goed hulpverlener. De Hoge Raad las dit alsof het hof de strafbepaling zo had uitgelegd dat het bestanddeel ‘onttrokken aan de nasporingen van de politie’ niet bewezen was. Niet blijkt waarom de Hoge Raad dat deed; het is in strijd met het normale spraakgebruik het feitelijke ‘onttrekken aan nasporingen’ niet bewezen te verklaren omdat iemand goede redenen voor deze onttrekking had.

In volgende hoofdstukken worden meer concrete voorbeelden gegeven van corrigerende interpretaties in de verschillende rechtsgebieden.15

Hoewel de rechter door een billijkheidsuitzondering – anders dan door interpretatie – als gezegd strikt genomen niet het bereik van een voorschrift beperkt (juist niet: een voorschrift wordt buiten toepassing gelaten terwijl het geval wel binnen zijn bereik in abstracto valt), heeft een uitzondering feitelijk evenzeer als interpretatie dit effect. Een uitzondering zal in latere, vergelijkbare gevallen immers worden herhaald, waardoor een voorschrift op bepaalde gevallen nooit meer wordt toegepast.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.