Theo van Boven en de slachtofferoriëntatie

Theo van Boven begon zijn rapport voor de Verenigde Naties over het recht op restitutie en rehabilitatie [vB 1993] met een citaat:

Toen hij dit rapport uitbracht, was Van Boven al drie decennia betrokken bij het mensenrechtenwerk van de VN.2 Hij was van 1977 tot 1982 de VN-directeur Mensenrechten geweest. Van Bovens inspanningen voor reparatie ten bate van slachtoffers van mensenrechtenschendingen resulteerden in 2005 in de Van Boven/Bassiouni Principles. Dat was zeker een bekroning van Van Bovens inzet.

Maar zijn toewijding aan de slachtoffers was veel eerder begonnen. Al in de rede waarmee hij zijn eerste academische aanstelling inluidde [vB 1968] noemde hij het opkomen voor slachtoffers de essentie van het werk voor mensenrechten. Hij citeerde daarin wat de Preambule van het VN-Handvest zegt over ‘het vertrouwen in de grondrechten van de mens’. Hij pleitte uitdrukkelijk voor uitbreiding van het individuele klachtrecht, want op dat moment had ‘een klager uit een niet-onafhankelijk territorium meer kans om door de Verenigde Naties te worden gehoord dan een klager uit een soevereine staat’. Hij voorspelde dat de toekomstige Hoge Commissaris voor Mensenrechten ‘toegang zal hebben tot klachten die vertrouwelijk worden overgelegd aan de Commissie Mensenrechten’. Jaren later gaf hij in zijn dankwoord bij aanvaarding van de Right Livelihood Award [vB 1985] speciale aandacht aan het ‘derde systeem’ waarin individuen en organisaties, dus ook de slachtoffers, een belangrijker stem zouden hebben. In zijn rede ‘Van uitsluiting naar insluiting’ [vB 2010], over een onderwerp dat hij ooit aanduidde als ‘een oude hobby van me’, stelt Van Boven:

In Van Bovens publicaties komt het woord slachtoffer, of een verwijzing naar hen en naar mensenrechtenverdigers, vaak in de titel voor. Het eerste boek dat van zijn toespraken en artikelen werd gemaakt [vB 1982] heette People matter. Het woord slachtoffer duikt op in ‘The Perspective of the Victim’ [vB 1998], ‘The Impact of Torture on Victims’ [vB 2005], ‘Reparative Justice – Focus on Victims’ [vB 2007], ‘Victims’ rights to a remedy and reparation’ [vB 2020] en zo meer. Slachtoffers staan centraal in de Don Helder Camara-lezing ‘Opdat mensen tot hun recht komen’ [vB 1984], ‘De ontmoeting met de ander’ [vB 1996] ‘Uiteindelijk gaat het altijd en steeds om mensen’ [vB 2004] en andere teksten. In deze speeches en publicaties behandelt Van Boven drie soorten slachtofferoriëntatie: het slachtoffer als onderwerp van aandacht van de internationale gemeenschap, het slachtoffer als stem bij de Verenigde Naties (vaak vertegenwoordigd door niet-gouvernementele organisaties) en het slachtoffer als rechthebbende op compensatie en herstel.

In zijn Multatuli-lezing [vB 1996] citeerde Van Boven:

Deze woorden van de schrijver Eduard Douwes Dekker kunnen zeker gelden voor wat Van Boven zelf heeft bewogen. Hoezeer Van Boven ook werd geïnspireerd door ‘schone denkbeelden’, zoals de normen van internationale verdragen en verklaringen, zijn verontwaardiging over het negeren van slachtoffers stond bij hem voorop en kreeg op cruciale momenten de overhand.

Van Boven, in 1934 geboren in Voorburg, komt uit een gezin waarvan de voorouders afkomstig waren uit kringen van de Gereformeerde Bond. De wereld werd niet gezien als paradijselijk, zei Van Boven daarover later [vB 2002]. Als tienjarige werd hij gedurende de hongerwinter ondergebracht bij familie in Leerbroek aan de Waal, een sterk christelijk dorp. Hij hoorde pas na de oorlog van de vervolging van Joden. De oorlog heeft hem mede gevormd, zegt hij, maar was niet doorslaggevend voor zijn beroepskeuze in de mensenrechten.

Na zijn rechtenstudie in Leiden deed hij gedurende een jaar in Dallas (VS) een masteropleiding met rechtsvergelijkende vakken. ‘Ik was daar in 1959-1960; de uitspraak van het Hooggerechtshof van 1954 over rassensegregatie lag dus nog vers in het geheugen.’ In Dallas zag Van Boven hoe men in Amerika, anders dan in Leiden, op een levendige en maatschappelijk betrokken manier met het recht omsprong, dat was dan wel op een universiteit die vrijwel uitsluitend blank was. ‘Er was één zwarte student in de School of Theology. Het was eigenlijk een “token integration”. Wij woonden in een buitenwijk die ook helemaal blank was; ’s morgens kwamen bussen waarin achterin zwarte werkvrouwen zaten’ [vB 2004]. Ook was de universiteit in Dallas van uitgesproken christelijke signatuur. Later in zijn carrière had Van Boven naar eigen zeggen altijd speciaal moeite met degenen die vanuit hun geloof de schendingen van mensenrechten goedpraatten, zoals de protestanten in Chili en de katholieken in Argentinië [vB 2022].

Van Bovens belangstelling voor mensenrechten kwam min of meer toevallig. In zijn eerste baan, op het Ministerie van Buitenlandse Zaken, kon hij begin jaren 1960 het onderwerp mensenrechten tot zijn taken rekenen. Zoals hij daar later over zei: ‘Het onderwerp leek me wel aardig’ [vB 2022] Voortvarend ontwikkelde hij zich op dit terrein. In de betrekkelijke luwte waarin hij als ambtenaar kon opereren, maakte hij zich sterk voor de ondertekening van het Eerste Protocol bij het Internationaal Verdrag voor Burgerrechten en Politieke rechten, beide in 1966 aangenomen door de VN met een initiatiefrol voor Nederland. Dat protocol was een doorbraak: het erkende het recht van individuen om bij de VN schendingen van mensenrechten aan de kaak te stellen. Nederland was het elfde land dat het protocol ondertekende, in 1969.3

Een jaar nadat Van Boven zijn proefschrift over godsdienstvrijheid verdedigde [vB 1967], werd hij in Amsterdam lector in de mensenrechten, de eerste universitaire aanstelling op dat terrein in Nederland.

In 1970 trad hij aan als Nederlandse vertegenwoordiger bij de Commissie Mensenrechten van de Verenigde Naties. Het was in een tijd dat de mensenrechten in het Nederlands internationaal beleid niet hoog op de agenda stonden. Bij Buitenlandse Zaken ‘kon ik bijna doen wat ik wilde’ [vB 1999]. ‘Als Nederlandse Vertegenwoordiger had ik de opdracht om die agenda te verbreden. Daarin was ik erg vasthoudend. De voorzitter noemde mij that rigid, religious Dutch -- geen compliment, maar weìl to the point.’ Het noemen van namen, wat steeds meer de inzet van Van Boven zou worden, was toen nog geenszins praktijk in de VN. Van Boven herinnert zich bijvoorbeeld hoe begin jaren 1970 de Nederlandse VN-vertegenwoordiger in de Algemene Vergadering een deel van zijn speech wijdde aan martelen. ‘Onmiddellijk protesteerde Brazilië. Moet je nagaan, dat land had hij niet eens genoemd’ [vB 2011b]. Van 1970 tot 1976 was Van Boven daarnaast lid van de VN-Subcommissie voor de rechten van de mens, een commissie van deskundigen (die in 2006 opging in de VN-Mensenrechtenraad).

In 1977 werd Van Boven benoemd als directeur van de VN-divisie Mensenrechten, die was opgericht in 1948 (en in 1993 zou opgaan in het Bureau van de Hoge Commissaris). De benoeming was niet het gevolg van intensieve lobby maar, in Van Bovens beleving, min of meer toevallig tot stand gekomen. Zijn eerste grote zaak als directeur was Chili. Al in 1974, enkele maanden na de coup van generaal Augusto Pinochet, had Van Boven als Nederlands vertegenwoordiger voorgesteld een onderzoekscommissie in te stellen om de ‘feitelijke ontwikkelingen’ – de verdwijningen en martelingen – te documenteren. ‘Zo’n fact finding mission was toen nog vrijwel onbekend. Ook was er de kritiek dat het een inbreuk zou zijn op de nationale integriteit en soevereiniteit’ [vB 2011a]. De delegatie, geleid door Van Boven, ging in juli 1978 naar Chili. Ze werden ontvangen door Pinochet die heel boos was; ze konden al gauw weer vertrekken.

De Argentijnse delegatie bij de VN in Genève noemde Van Boven en zijn medewerkers ‘communistische adders’ – een betiteling die de betrokkenen daarna als geuzennaam voerden. In Argentinië had de junta binnen een paar jaar na de staatsgreep in 1976 zo’n vijfduizend mensen laten ‘verdwijnen’. Vanaf dat moment dat Van Boven die praktijken aan de kaak stelde, had hij er een grote vijand bij: Gabriel Martínez, de Argentijnse ambassadeur in Genève.

De Britse journalist Iain Guest heeft in zijn boek Behind the Disappearances een uitgebreid relaas gegeven van Van Boven en de verwikkelingen in de Verenigde Naties waarvan hij het middelpunt was.4 Guest zegt dat Van Boven geen zichtbaar ego had, ‘geen enkel idee van zijn marktwaarde’. Hij zag er ‘rather shabby’ uit: corduroy schoenen, gekreukte jasjes, gele dassen. Het werk ging voor alles. Van Boven [vB 2002] zei er zelf over:

Van Boven was een van de driehonderd directeuren van de VN, niet van een rang die rechtstreeks toegang had tot hoogste regionen. Maar Van Boven ging veel verder in het aanklagen van regeringen dan functionarissen van de Verenigde Naties plachten te doen. Het verwijt dat Van Boven te radicaal was klonk dan ook vaak in VN-kringen, en soms ook in de Nederlandse pers. Van Boven [vB 1999]:

Van Boven legde een visie en een sterke persoonlijkheid in de schaal, maar in zijn werk en ideeën stond hij vanzelfsprekend niet alleen. Ook bij een biografische invalshoek op het werk voor mensenrechten, moeten we in beeld brengen wat de rol van anderen daarbij is geweest. Een paradigma daarvoor geeft de tot dusver best gedocumenteerde sociologie van een mensenrechteninitiatief: de ontstaansgeschiedenis van de Universele Verklaring van de Rechten van Mens (UVRM, 1948). Aan de UVRM wijdde Van Boven een lang hoofdstuk in zijn proefschrift. Daarmee getuigde hij van visie, want in 1967 had de verklaring nog lang niet de bekendheid die vanaf een decennium later almaar groter werd.

De UVRM was het product van een gezamenlijkheid die later in de de VN vaak een coalition of the willing werd genoemd. Er was voor de UVRM geen duidelijke filosofische of academische grondslag. Maar al waren de protagonisten afkomstig uit landen van over de hele wereld en kenden ze elkaar te voren niet, ze deelden veel.5 Ze waren allemaal opgeleid aan een universiteit in West-Europa of Noord-Amerika, ook als ze geboren waren in India, China of Chili. Politiek gesproken waren ze overwegend wat je zou noemen humanistisch links. Ze waren in grote meerderheid veertigers en vijftigers (en man). In al die verscheidenheid brachten deze mensen een verklaring tot stand die als geen ander wereldwijd verbreiding vond.6 De protagonisten waren in de terminologie van de Britse antropologe Mary Douglas (How Institution Think, 1968) niet een groep maar wel een grid.7 In een grid gaat het om de rol van het individu in een netwerk. Douglas zegt dat de samenwerking in groepen en grids niet noodzakelijk het gevolg is van een rationele keuze. Individuen sluiten zich ook om heel andere redenen, waaronder toevallige omstandigheden, bij anderen aan.

Op wie van die protagonisten van de UVRM lijkt Theo van Boven? Misschien het meest op een man die niet direct deelnam aan de redactie van de UVRM, maar belangrijke inspiratie gaf. Richard McKeon (1900-1985) was in een Unesco-commissie de auteur van een ontwerpverklaring over universele mensenrechten die de redactie van de UVRM kreeg aangeboden (en goeddeels negeerde).8 McKeon was net als Van Boven iemand die als wetenschapper die veel vormen van recht had bestudeerd, die decennia lang hogelijk werd gewaardeerd als hoogleraar (McKeon had studenten als Susan Sontag en Richard Rorty), die heel snel heel gedegen teksten over mensenrechten kon leveren. McKeon’s ontwerpverklaring, met een lange inleiding, had een tekst van Van Boven kunnen zijn gezien de combinatie van deskundigheid, betrokkenheid en de inzet om zaken begrijpelijk neer te zetten. In al zijn pluralisme vond McKeon dat de ‘westerse’ oorsprong van de mensenrechten geen obstakel mocht zijn voor universalisme. Ook Van Boven, niet minder pluralistisch, is nooit meegegaan met de zogenaamde ‘niet-westerse alternatieven’ voor mensenrechten die met politieke bedoelingen door diverse regeringen zijn gelanceerd. En net als Van Boven was McKeon een maverick, loyaal aan zijn instituties maar geen blad voor de mond nemend als hij misstanden zag of op oneigenlijke gronden werd gedwarsboomd.

Onder de mensen die Van Boven hebben gevormd zijn er verscheidene die hadden meegewerkt aan de UVRM. Zo had René Cassin ervoor gezorgd dat er geen theologie terechtkwam in de UVRM. ‘Moeten wij hier in deze politieke vergadering bij stemming beslissen of God bestaat of niet?’. Van Boven zei daarover [vB 2004]: ‘Ik ben het met Cassin eens dat de VN voor een dergelijke beslissing een ongeschikt forum is. Ik vind dat nog steeds een les die wij ook nu nog in gedachten moeten houden.’ Voor de carrière van Van Boven was God trouwens geen terloopse kwestie. Van Bovens was als Nederlandse vertegenwoordiger in de Commissie Mensenrechten in 1970 de opvolger van Leo Beaufort, die de voorman was geweest van de Nederlandse delegatie bij de onderhandelingen over de Universele Verklaring. Beaufort had zich daar sterk gemaakt voor het opnemen van een verwijzing naar God in de UVRM. Van Boven zei over hem [vB 1999]:

Als directeur van de VN-mensenrechtenafdeling was van Boven deel van een grid waarin ideeën gemeenschappelijk werden ontwikkeld, uitgeschreven, uitgedragen en omgezet in diplomatie en beleid. Zijn belangrijkste vertrouwenspersonen waren twee naaste medewerkers, Tom McCarthy en Bertie Ramcharan.9 De laatste was Van Bovens voornaamste tekstschrijver. Van Boven was ook deel van een breder verband van mensen die in de VN op de voorgrond traden vanaf de jaren 1970, toen de ontwikkeling van de mensenrechten een grote vlucht nam. Die mensen maakten net als hij naam met de betrokkenheid bij slachtoffers. Onder hen de Nederlandse ambtenaar Toine van Dongen, die in de jaren 1980 lid werd van de eerste VN-Werkgroep Verdwijningen; de Britse jurist van Amnesty International Nigel Rodley, later speciaal VN-rapporteur marteling; de Franse rechtsgeleerde Louis Joinet, in leeftijd maar een paar weken jonger dan Van Boven, die later als rapporteur wereldwijd 170 plaatsen van detentie bezocht; de Noor Asbjørn Eide, onder meer voorzitter van de VN-Werkgroep Inheemse Volken; de Oostenrijkse mensenrechtendeskundige Manfred Nowak en de Argentijnse mensenrechtenverdediger Juan Méndez, die het beiden brachten tot VN-rapporteur marteling. En Hans Thoolen, een vroege activist van het NJCM die later een internationaal netwerk voor mensenrechtenverdedigers opzette. De betekenis die Van Boven heeft gehad voor de slachtofferoriëntatie moet in samenhang met deze mensen worden gezien.

Op 1 februari 1982 hield Van Boven de gebruikelijke directeurstoespraak bij de jaarlijkse opening van Commissie Mensenrechten [vB 2011b]:

Hij zei dat hij het ontslag niet had voorzien, maar wel had geconstateerd dat hem het werken moeilijker was gemaakt [vB 1993c]:

Iain Guest beschrijft het afscheidsconcert voor Van Boven in het gebouw van de Universiteit van Genève. Er kwamen duizenden mensen, veelal jong en veelal van niet-gouvernementele organisaties. De pianist Miguel Estrella, die in Argentinië gemarteld was, trad er op. Van Boven keerde terug naar Nederland met een dossier dreigbrieven van Martínez en borduursels uit Uruguay.10

Wat heeft Van Boven als directeur van de VN-mensenrechtenafdeling in gang gezet? Het is een hele reeks. De VN-organisatie ging oprichting en werkzaamheid van nationale mensenrechteninstellingen bevorderen. Ze lanceerde een wereldwijde voorlichtingscampagne over mensenrechten. Ze zette regionale instellingen en kantoren op. Van Boven zette zich in voor VN-verdragen over mensenrechten: er bestonden daarvan vijf vóór zijn aantreden in 1979, tien dateren van daarna waaronder die met betrekking tot gehandicapten, migranten, verdwijningen, marteling, vrouwen en kinderen. Acht verdragen kennen een individuele klachtenprocedure. Van Boven nam meerdere initiatieven die speciaal de slachtoffers beoogden: 11

De strijd tegen martelen is vooral het werk van ngo’s en individuen geweest. Henri Alleg, een Frans-Algerijnse journalist, publiceerde in 1958 La Question over de martelingen die hij had ondergaan. Hij deed met zijn boek de wereld beseffen dat foltering niet was gestopt in vroeger eeuwen. Amnesty International bracht haar eerste grote martelingenrapport uit in 1973. De VN stelden de eerste speciale rapporteur voor marteling aan in 1985. Van Boven was de derde rapporteur, met als illustere voorgangers de Nederlandse oud-staatssecretaris (en latere minister) Peter Kooijmans en het juridisch brein van Amnesty International, Nigel Rodley. Van Boven zei over de functie [vB 2004a]:

In november 2002 reisde Van Boven als speciaal rapporteur naar Oezbekistan [vB 2022]:

Het Hooggerechtshof van Oezbekistan veroordeelde op 19 december 2003 het gebruik van marteling in strafzaken.

Spanje was het tweede land dat Van Boven aan inspectie ter plekke onderwierp. In 2002 had hij in zijn eerste rapporteursverslag van vierhonderd pagina’s niet minder dan veertig bladzijden gewijd aan Spanje, vol met klachten over ‘marteling en wrede of onmenselijke behandeling’. Hij ging naar Spanje in oktober 2003. ‘Ik heb in Madrid gezegd: “Als jullie blijven ontkennen is er geen basis meer om verder te gaan.” Dat meen ik. De eerste fase naar een oplossing is erkennen dat dit probleem bestaat. Maar als je keihard blijft ontkennen dat er gefolterd wordt...’ In Baskenland informeerde Van Boven onder meer naar het lot van Martxelo Otamendi Eguiguren, die samen met de hoofdredacteuren van twee andere kranten aangeklaagd was voor ‘samenwerking met een gewapende bende’, waarmee doorgaans de ETA wordt bedoeld. Zijn krant zou verzinsels over marteling hebben gepubliceerd. Naar eigen verklaring werd hij na zijn arrestatie zelf ook gemarteld: onderworpen aan de bolsa (een verstikkingsmethode met een plastic zak), aan uitputtingstechnieken, uit de slaap houden en schijnexecuties. Al deze methoden laten geen littekens na en zijn derhalve moeilijk te bewijzen. Van Boven noemde de presentatie van het rapport over Spanje, bij de Commissie Mensenrechten in Genève, een ‘ontmoedigende ervaring (...). De landen van de Europese Unie waren meer geïnteresseerd in een goede verstandhouding met Spanje dan in het verdedigen van de waarheid.’

Op deelonderwerpen waarvoor Van Boven zich inzette, bleek telkens zijn bijzondere focus op de slachtoffers. Van Boven hield in zijn tijd als VN-directeur een toespraak waarin hij opriep tot actie om inheemse volkeren te beschermen [vB 1981]. Hij stelde dat het probleem van de kwetsbaarheid van groepen ‘als bijzonder schrijnend kan worden gezien in relatie tot de inheemse volkeren, die enigszins fantasierijk – en misschien niet zonder rechtvaardiging – zijn beschreven als vertegenwoordigers van de vierde wereld: de wereld aan de rand, aan de periferie.’ De verklaring van Van Boven was cruciaal voor de oprichting van de VN-Werkgroep inheemse aangelegenheden.12 Op de eerste bijeenkomst, in augustus 1982, kwamen meer dan 250 vertegenwoordigers van inheemse volkeren naar Genève, veelal in traditionele kleding, om hun verhalen te vertellen. Bij die gelegenheid voerden ze inheemse riten en dansen uit op het terrein van het Palais des Nations. Bertrand Ramcharan noemt het ‘misschien wel het meest emotionele moment tot nu toe in de geschiedenis van de Verenigde Naties’. In 2001 kwam er een speciale rapporteur voor de rechten van inheemse volken, in 2002 werd het Permanente Forum voor Inheemse Kwesties opgericht, in 2007 namen de VN een Verklaring over de rechten van inheemse volkeren aan.

In zijn rapport aan de VN-Subcommissie Mensenrechten over ‘Het voorkomen van de verdwijning van kinderen’ [vB 1988] nam van Boven, wat geenszins gebruikelijk is rapporten die voortkomen uit de speciale VN-procedures, een dozijn gedetailleerd beschreven casus op. Over kinderen van ‘verdwenen’ ouders die door andere ouders zijn geadopteerd (feitelijk soms geroofd) schreef hij:

In 1993 wijdde Van Boven in zijn eerste rapport over het recht op restitutie en reparatie, voor de VN-Subcommissie Mensenrechten, een paragraaf aan het geweld tegen vrouwen in directe relatie tot slavernij [vB 1993b, paragraaf 22]. Hij deed ook een aanbod: hij was ‘bereid onderzoek te doen naar de situatie van vrouwen die in oorlogstijd gedwongen werden tot prostitutie’, als hem dat werd verzocht in de hoedanigheid van een individuele deskundige. Over slavernij stelt Van Boven in zijn rapport [para 23] dat voor remedies en herstelbetalingen voor de slachtoffers van deze praktijken rekening moet worden gehouden met

Door de VN zijn later zowel een speciale rapporteur voor mensenhandel (2004) als een voor hedendaagse slavernij (2007) aangesteld.

Slachtoffers van geweld van de kant van autoriteiten hebben in de geschiedenis nooit een belangrijke plaats gehad. Voorbeelden van reparatie voor individuele slachtoffers van de kant van autoriteiten zijn historisch erg schaars, herstelbetalingen waren een kwestie van overheden onderling. Praktijken van het ‘noemen van namen’ van slachtoffers en individuele reparatie kwamen pas na de Tweede Wereldoorlog in zwang.

In 1985 aanvaardden de Verenigde Naties de Verklaring van de grondbeginselen van gerechtigheid voor slachtoffers van misdaad en machtsmisbruik.13 Daarop kon Van Boven in 1993 zijn rapport baseren, dat uiteindelijk leidde tot de Beginselen van reparatie van 2005. De VN-verklaring van 1985 definieert slachtoffers als

De verklaring zegt dat staten rechtsmiddelen moeten bieden waaronder restitutie en/of compensatie en noodzakelijke materiële, medische, psychologische en sociale bijstand. Wanneer schadeloosstelling niet volledig te verkrijgen is bij de overtreder of andere bronnen, moeten staten zich inspannen voor financiële schadeloosstelling. En: ‘De oprichting, versterking en uitbreiding van nationale fondsen voor schadeloosstelling van slachtoffers moet worden aangemoedigd.’

De meest uitgebreide beschrijving van de noodzaak van aandacht voor slachtoffers en van reparatie geeft Van Boven in een artikel met de titel ‘Focus on Victims’ [vB 2007]. De paragrafen van dat artikel hebben aansprekende koppen zoals ‘Victims at the gate’, ‘Victims neglected’,

‘Hard and soft law’ en ‘One size fits all?’. In een later artikel [vB 2013a, p. 18-19] zet hij uiteen wat dergelijke reparatie in de weg heeft gestaan:

Er zijn voorwaarden voor de praktijk van de slachtofferoriëntatie. Essentieel is dat de slachtoffers een ‘stem’ hebben, dat wil zeggen bereikbaar zijn, zich kunnen uitspreken en zch niet gedwongen voelen te wijken voor bedreiging. Van Boven heeft zich daar geregeld over uitgesproken en is in intensief contact geweest met slachtoffers en de ngo’s die zich voor hen inzetten. Geen mensenrechtendirecteur van de VN heeft zoveel persoonlijke ontmoeten met slachtoffers en vertegenwoordigers van ngo’s gehad.14 Van doorslaggevende betekenis voor zijn oriëntatie op slachtoffers noemt hij zijn ontmoetingen met de Dwaze Moeders uit Argentinië, eind jaren 1970 [vB 2022]. De ontmoetingen met slachtoffers hadden ook bij hem thuis plaats, Van Boven heeft in interviews en documentaires [vB 2013b] uitdrukkelijk de rol van zijn vrouw daarbij genoemd.15 Juist ook die contacten hebben de regeringsvertegenwoordigers die tegenstanders van zijn mensenrechtenwerk waren, aangezet om hem in 1982 als directeur ten val te brengen. Er kwam pas veel later stelselmatige aandacht voor de bedreigingen die degenen die getuigen bij de VN ervaren.16 Institutioneel is de stem van de slachtoffers bij de Verenigde Naties vooral gewaarborgd door de ngo’s. Een van zijn eerste daden was het ‘breken’ van een Ecosoc-resolutie uit 1970 die bepaalde dat ngo’s geen mondelinge of schriftelijke uitspraken mochten doen over regeringen aangaande schendingen van de mensenrechten.17

Een voorwaarde voor effectieve slachtofferoriëntatie die niet expliciet wordt vermeld in VN-verklaringen is dat de zegslieden die de slachtoffers vertegenwoordigen, waarheidsgetrouw zijn op het vlak van feiten of recht en dat ze ‘namens de slachtoffers’ kunnen spreken. Dat laatste is in de praktijk nogal eens problematisch, want slachtoffers kunnen het onderling oneens zijn over hun analyse van de kwestie en hun aanspraken. Van Boven heeft zich niet specifiek uitgelaten over de kwestie van vertegenwoordiging, zijn aandacht lag bij de talloze slachtoffers die überhaupt niet werden gehoord. In de Beginselen sluit de definitie van slachtoffers trouwens in dat het altijd gaat om degenen die, al dan niet vertegenwoordigd, gegronde reden hebben om voor herstel in aanmerking te komen.

Wat als individuele reparatie niet mogelijk is en alleen groepsherstel mogelijk? In zijn overzicht van de wording van de Beginselen beschrijft Marten Zwanenburg hoe in conceptversies van de Beginselen een collectief element was opgenomen.18 In de herziene versie van 1996 stond bijvoorbeeld dat ‘schadevergoeding individueel en in voorkomende gevallen collectief kan worden aangevraagd door de directe slachtoffers, de naaste familie, nabestaanden of andere personen of groepen van personen die verbonden met de directe slachtoffers’. De mogelijkheid dat groepen als zodanig rechten hebben en aanspraak kunnen maken op herstelbetalingen kwam in overleg in 2002 en 2003 nog aan de orde. In de uiteindelijke tekst (2005) verwijst Beginsel 8 verwijst naar ‘personen die individueel of collectief schade kunnen hebben geleden’. Dit suggereert dat het lijden van collectieve schade een groep nog niet tot erkend slachtoffer maakt. Wel staat in de Preambule dat hedendaagse vormen van slachtofferschap ook betrekking hebben op ‘groepen van personen die collectief tot doelwit zijn gemaakt’. De dubbelzinnigheid in de Beginselen ten aanzien van collectieve rechten is niet verwonderlijk gezien het feit dat staten het ook in andere VN-fora op dit punt nooit eens zijn geworden.

Dat Van Boven zo’n prominente rol kon spelen in het VN-werk voor mensenrechten is te danken aan verschillende factoren. De eerste factor is de temporele: de politieke omstandigheden van opeenvolgende perioden van Van Bovens werkzaamheid. Toen Van Boven met zijn werk voor mensenrechten begon, in de jaren 1960, bestond er weinig belangstelling voor het onderwerp en was er navenant weinig politieke druk. Afkomstig zijn uit een klein land gaf veel ruimte voor het uitdragen van mensenrechten. Nederland was westers georiënteerd en daarmee pro-Amerika en pro-Israël, maar wilde ook een bemiddelende rol spelen in de spanning tussen Oost en West. Toen Van Boven in 1977 aantrad als VN-directeur voor mensenrechten, had de Amerikaanse president Jimmy Carter van mensenrechten een prioriteit van zijn beleid gemaakt; dat jaar kreeg Amnesty International als eerste mensenrechtenorganisatie de Nobelprijs voor de Vrede. In de 21ste eeuw zijn de mensenrechten internationaal uitgegroeid tot een volwaardige academische discipline, met tal van leerstoelen en promoties. Van Boven is, als protagonist van wat vijftig jaar eerder in gang was gezet, uitgegroeid tot een icoon van de ‘menselijke factor’ van de mensenrechtenactiviteiten van de VN. Zijn collega Cees Flinterman vatte dat aldus samen:

De tweede factor is een sociologische: de ‘leefwereld’ van Van Boven. Die begon bij zijn religieuze achtergrond, die van Nederlandse gereformeerden die sterker dan gemiddeld bij internationale kwesties van rechtvaardigheid betrokken waren. Toen Van Boven vertegenwoordiger was bij de Verenigde Naties was er voor de mensenrechten nog een wereld te winnen. ‘Eigenlijk moeten we een generatie kweken waarvan de mensen meer in termen van mensenrechten denken,’ schreven in 1978 Egbert Myjer en Mark Biesheuvel, twee leden van het Nederlands Juristen Comité voor Mensenrechten (NJCM), over de ambities van deze recent opgezette organisatie.20 Mensenrechten werden in de jaren 1970 populair in de generatie van Van Boven en onder jongeren. Bij die leefwereld hoorde ook een geest van solidariteit met de derde wereld die zich vooral in progressieve politieke kringen (Joop den Uyl, Jan Pronk) sterk deed gelden. Van Boven was vanaf het begin van zijn loopbaan voorstander van aandacht voor sociaaleconomische mensenrechten naast die voor de ‘klassieke’ rechten van vrijheid en integriteit. Zoals hierboven beschreven was Van Boven deel en soms middelpunt van een grid van gelijkgezinde mensen die elkaar vonden in nationale en internationale organisaties.

De derde factor, ten slotte, is de karakterologische: de specifieke inzet en competenties van Van Boven. Hij is beschreven als moedig, volhardend (zo niet koppig), bescheiden (of wat sjofel) en integer (nog meer dan diplomatiek). Hij was zich in zijn werk zeer bewust van zijn positie maar had geen groot ego. Hij manifesteerde zich als geduldig op de langere en ongeduldig op de kortere termijn. Hij maakte veel vrienden maar ging confrontaties in de diplomatie niet uit de weg. Hij heeft grote intellectuele capaciteiten. Hij is zijn hele leven docent geweest, aan universiteiten verspreid over de wereld en in talloze colloquia. Het is vanuit vanuit zijn aard en overtuiging dat hij de aandacht voor slachtoffers net zo belangrijk vindt als juridische en diplomatieke initiatieven. Mensen staan voor hem voorop, niet cijfers. Dat illustreerde hij ooit met een anekdote: ‘Een sportverslaggever die bij de Tour de France in zijn oortje te horen kreeg dat “Pompidou was gevallen” [als premier van Frankrijk], riep uit: “Rugnummers moet ik hebben, geen namen!”’ [vB 2022].

Er is een tendens tot meer aandacht voor (individuele) slachtoffers van schendingen van mensenrechten, zoals Van Boven al constateerde in 2007. Eén van de bewijzen daarvan is het almaar toegenomen aantal prijzen voor mensenrechtenverdedigers. Tot 2022 bestonden of bestaan er tenminste 222 prijzen.21 Van Boven kreeg, naast andere onderscheidingen en vier eredoctoraten, vier van die prijzen: de Right Livelihood Award, de Goler T. Butcher Medal van de American Society of International Law, de University of Oslo’s Human Rights Award en de CarnegieWateler Peace Prize van het Vredespaleis in Den Haag.

Een ander bewijs is het sterk uitgebreide stelsel van speciale VN-procedures (speciale rapporteurs en werkgroepen) op thema’s en landen: anno 2022 respectievelijk 45 en 13. Van Boven beschreef jaren eerder [vB 1990] hoe die procedures veel ruimte hebben geboden aan ngo’s. De tendens tot het noemen van namen van slachtoffers is overigens in die speciale procedures lang niet algemeen. Bijvoorbeeld, er staan namen in de meest recente rapporten van landenrapporteurs over onder meer Eritrea, Iran, Pakistan, Belarus en Burundi. Anderzijds worden geen namen genoemd in de rapporten over Cambodja, Noord-Korea, Mali en Somalië. Een uitzonderlijk initiatief was in 2019 het onderzoek van een speciale rapporteur van de zaak van een enkel individu, de vermoorde Saudische mensenrechtenverdediger Jamal Khasoggi.22 Veel individuele slachtoffers worden met naam en toenaam genoemd in rapporten van de waarheidscommissies, waarvan er sinds 1980 zo’n 45 zijn geweest. Die waarheidscommissies hebben in de regel ook procedures ingesteld om slachtoffers en nabestaanden te horen, en om tot reparatie en compensatie te komen. Daartegenover staat dat de toegang voor niet-gouvernementele organisaties tot de VN, waartoe Van Boven sterke impulsen gaf, de laatste jaren bemoeilijkt is.23 De grote ngo’s lijken ook minder onderzoek te publiceren waarin over de individuele slachtoffers wordt gerapporteerd.24

De inzet om straffeloosheid van daders tegen te gaan is meer op de voorgrond getreden dan die voor compensatie van de slachtoffers [vB 1993a]. Van Boven schreef bijna een decennium geleden over die tendens: ‘Pas recentelijk, als gevolg van een proces van humanisering van het internationaal recht, krijgen de rechten van slachtoffers meer erkenning’ [vB 2013a, p. 20]. Een overzicht uit 2020 laat zien dat er in Nederland ten minste zeventien van dergelijke rechtszaken zijn geweest in een periode van acht jaar, in een stijgende lijn.25 Recente voorbeelden bij het Europese Hof voor de Mensenrechten zijn zaken waarin compensatie en rechtsherstel werd gevraagd aan de overheden van Servië, Nederland, het Verenigd Koninkrijk, Polen en Macedonië. Compensatie-zaken waren er ook bij het Internationaal Strafhof, alleen al drie in 2017.

Het noemen van namen is sinds Van Bovens gedwongen vertrek als VN-directeur veel meer geaccepteerd.26 Door de media en sociale media treden slachtoffers ook veel meer op de voorgrond. Er is een groot contrast tussen bijvoorbeeld de anonimiteit van de half miljoen of meer slachtoffers van de genocide in Rwanda in 1994 en de uitgebreide documentatie die in recente jaren door organisaties en media is geleverd over duizenden namen van verdronken migranten op de Middellandse Zee.27 Hoeveel meer infomatie er nu is over schendingen van mensenrechten vergeleken met eerdere jaren, memoreerde Van Boven in een interview met Amnesty’s maandblad Wordt Vervolgd [vB 2011b]:

Van Bovens aandacht voor slachtoffers is onderdeel van een bredere oriëntatie die de mensenrechten naar zijn mening moeten krijgen. in een interview gaf hij hiervan de volgende samenvatting [vB 2022]. Ten eerste, werk voor mensenrechten is in essentie een beweging van uitsluiting naar insluiting. Het concept van mensenrechten, schreef van Boven eerder, ‘is er een van inclusie in tegenstelling tot de eeuwenoude praktijken van mensen uitsluiten en zelfs reduceren tot de status van niet-persoon’ [vB 1995]. Insluiting komt tot stand door wettelijke bepalingen en ook door voortdurende samenwerking met slachtoffers en hun vertegenwoordigers, waaronder ngo’s. Ten tweede, slachtofferoriëntatie houdt in dat elke mensenrechtenverklaring of verdragstekst en elke maatregel ten behoeve van mensenrechten, primair de slachtoffers van mensenrechtenschendingen op het oog moet hebben. Soms zijn bindende verdragen een versterking van de afspraken van een verklaring, soms functioneert een verklaring beter als normering omdat een verdrag te beperkend zou zijn (Van Boven noemt als voorbeeld van het laatste de verklaringen over godsdienstvrijheid). Ten derde, slachtofferoriëntatie houdt in dat niet alleen specifieke schendingen worden aangepakt maar dat de waardigheid van de mens het uiteindelijke doel is. Slachtofferoriëntatie krijgt betekenis in de samenhang van alle mensenrechten, ook de sociaaleconomische, en tegen de achtergrond van een aanpak van de oorzaken van mensenrechtenschendingen.

Een niet te onderschatten factor in de slachtofferoriëntatie is een positieve verwachting of hoop. Van Bovens heeft telkens reden tot optimisme gezien [vB 2004a]:

De successen die Van Boven behaalde in het werk waren het resultaat van een combinatie van instit

utionele, internationaal-politieke, sociologische en individuele factoren. Hij reflecteert zelf trouwens kritisch over wat hij heeft bereikt [vB 2002]:

Van Boven was in zijn VN-werk een visionair. Hij heeft op een aantal terreinen duidelijk zelf het initiatief genomen, op andere heeft hij initiatieven van anderen mogelijk gemaakt of gesteund. Hij werkte in een omgeving die hem daarin steunde en heeft die omgeving, de grid van mensen met overeenkomstige waarden en idealen, mede zelf gecreëerd. Van Boven heeft zich niet laten kennen naar politieke voorkeur (links waarschijnlijk) of naar affiliatie met een ngo (zoals Amnesty).

De oriëntatie op slachtoffers zoals die door Van Boven gedurende meer dan vijf decennia is uitgedragen, droeg bij aan de vermindering van uitsluiting (onder meer door de toename van internationale verdragen), de opkomst van zaken voor herstel en compensatie en het noemen van namen. De internationaal toegenomen individualisering van de rechtspraak bevestigt het besef dat mensenrechten worden gemaakt door mensen en dat het individuele mensen zijn die met leven, goed, lichamelijke en geestelijke gezondheid de prijs van schendingen van mensenrechten betalen. Door praktijken van slachtofferoriëntatie zullen het niet alleen de leiders en de plegers van massale schendingen van mensenrechten zijn die in de herinnering blijven, ook de namen van de slachtoffers worden toenemend opgenomen in rechtbankverslagen, in documentaire geschiedenissen, in gepubliceerde getuigenissen en rapporten, op monumenten. De slachtoffers trekken nog altijd aan het kortste eind, zoals Van Boven zei in een interview in 2004; maar jaren later concludeerde hij dat er door voortgang in het werk voor mensenrechten ‘geen voldongen feiten meer zijn’ [vB 2021].