3.2.1 Algemene of contextuele betekenis

45. Het is de vraag in hoeverre een eenduidige betekenis kan worden toegekend aan de begrippen “toekomstige goederen” of “toekomstig goed”. In de literatuur is wel bepleit dat het begrip “toekomstig” contextgebonden is.1 De betekenis van het begrip zou in dat geval kunnen verschillen per wetsartikel of per toepassingsvorm. Zo zou een goed voor de ene toepassing kunnen worden aangemerkt als toekomstig en voor de andere toepassing als reeds bestaand.

Als uitgangspunt geldt dat het niet is uitgesloten dat gelijke bewoordingen verschillende betekenissen kunnen hebben in een verschillende context. Dat kan ook het geval zijn bij begrippen uit het Burgerlijk Wetboek. In het huidige wetboek is weliswaar gestreefd naar een strakkere en meer vaste terminologie dan het geval was onder het voormalige wetboek, maar van een volledige eenheid is geen sprake. Aan een wettelijk begrip komt derhalve niet steeds dezelfde betekenis toe. Een term moet steeds mede aan de hand van de context worden uitgelegd. Het kan daarom voorkomen dat een bepaald begrip in verschillende wetsbepalingen verschillend moet worden begrepen.2

Een contextuele benadering is in het bijzonder bepleit ten aanzien van de afbakening tussen toekomstige en bestaande vorderingen.3 Het ontstaansmoment van een vordering is niet alleen van belang voor een cessie of verpanding bij voorbaat van de vordering en een tussentijds faillissement van de cedent of pandgever. Het ontstaansmoment is ook relevant bij enkele andere faillissementsrechtelijke kwesties. Zo is het al dan niet bestaan van een vordering beslissend voor het antwoord op de vraag of een vordering kan dienen als steunvordering bij faillietverklaring. Een toekomstige vordering is daartoe namelijk niet geschikt.4 Daarnaast is (of wellicht beter gezegd: was) het tijdstip van ontstaan van belang voor de beoordeling of een vordering van een schuldeiser geverifieerd kan worden in het faillissement van zijn schuldenaar. In beginsel kunnen slechts diegenen opkomen in het faillissement die op het moment der faillietverklaring schuldeiser zijn, en wel voor het bedrag dat zij op dat moment te vorderen hebben. De (dag van de) faillietverklaring fixeert de passiva van de failliet. Vorderingen die nadien ontstaan zijn in principe niet verifieerbaar.5 Van Galen heeft bijvoorbeeld betoogd dat de afbakening tussen toekomstige en bestaande vorderingen ter zake van cessie en verpanding een andere is dan die ter zake van de verificatie in faillissement.6 Het ontstaansmoment is, tot slot, ook van belang om te bepalen of een vordering in de boedel valt – al dan niet als een nagekomen bate.7

Voor een contextgebonden uitleg is mede een beroep gedaan op de rechtspraak van de Hoge Raad. Zo boog de Hoge Raad zich in het arrest WUH/Emmerig q.q. over de vraag of de cessie van huurtermijnen die eerst na de faillietverklaring van de verhuurder opeisbaar werden, kon worden tegengeworpen aan de faillissementsboedel. Hij overwoog hier:

In deze formulering wordt door sommigen een bevestiging gelezen van een bijzondere benadering voor het faillissementsrecht.13 Naast het arrest WUH/Emmerig q.q. kan worden gewezen op het meer recente arrest ING/Nederend q.q.14 Het oordeel omtrent het ontstaansmoment van bepaalde restitutievorderingen werd door de Hoge Raad toegespitst op de toepassing van art. 35 lid 2 Fw. Hij oordeelde dat:

De bewoordingen van de Hoge Raad lijken ruimte laten om voor de toepassing van andere wetsartikelen tot een ander oordeel te komen. Niettemin lijkt mij het uiteenlopen van betekenissen in ieder geval ondenkbaar waar het bepalingen betreft die in wezen dezelfde figuur reguleren, zoals art. 3:97 BW en art. 35 lid 2 Fw ten aanzien van de levering bij voorbaat.15 Ook buiten dit terrein meen ik dat een contextuele benadering moet worden afgewezen. Het strookt niet goed met het wettelijk stelsel, en in het bijzonder het goederenrechtelijk systeem, om met het oog op het ene rechtsgevolg wel het bestaan van een goed aan te nemen en met het oog op een ander rechtsgevolg niet. Een dergelijke relativering van het bestaan of toebehoren van goederen zou leiden tot een praktisch niet goed hanteerbaar systeem. Daarbij komt dat de rechtszekerheid is gediend met een eenduidige uitleg van begrippen die binnen het vermogensrecht worden gebezigd.16 Ik meen dat het begrip toekomstig goed en de afbakening tussen toekomstige en tegenwoordige goederen een algemeen karakter dient te hebben. Simpel gezegd: een goed bestaat, of het bestaat niet en een goed maakt onderdeel uit van iemands vermogen, of doet dat niet. De algemene afbakening van het begrip kan daardoor in elke relevante context worden toegepast.

Mocht het onderscheid tussen een toekomstig en tegenwoordig goed bij de toepassing van een bepaalde regel tot een onaanvaardbaar resultaat leiden, dan ligt het voor de hand om niet zozeer het onderscheid tussen bestaand en toekomstig te “contextualiseren”, maar veeleer om een uitzondering op de regel of een uitzondering voor het concrete geval te aanvaarden.17 Ten aanzien van een aantal figuren waar het onderscheid tussen toekomstige en bestaande vorderingen relevant is, zijn dergelijke uitzonderingen reeds aan te wijzen. Zo is bijvoorbeeld ter zake van verrekening een nuancering aanvaard op het wederkerigheidsvereiste voor toekomstige (regres- en vrijwarings)vorderingen die de schuldenaar met en door zijn betaling aan zijn schuldeiser zal verkrijgen.18 Een ander voorbeeld ziet men bij de verificatie van vorderingen in faillissement. Daar bestaan enkele nuanceringen waardoor de schuldeisers van bepaalde vorderingen die ten tijde van de faillietverklaring nog toekomstig waren, maar voortvloeien uit toen reeds bestaande rechtsverhoudingen, niettemin kunnen opkomen in het faillissement van de schuldenaar.19 Deze voorbeelden lijken te staven dat ook de rechter en de wetgever de aanvaarding van uitzonderingen in knellende toestanden verkiezen boven een contextuele aanpak.