Inleiding

1. Intellectuele eigendom en conflictenrecht. Intellectuele eigendom in het conflictenrecht — ziedaar het snijvlak van twee rechtsgebieden. Enerzijds het intellectuele-eigendomsrecht: dit rechtsgebied betreft de bescherming van voortbrengselen van de menselijke geest, zoals uitvindingen, merken, en werken van letterkunde of kunst. Anderzijds het conflictenrecht: dat rechtsgebied betreft de vraag welk nationaal recht toepasselijk is in internationale gevallen. Het snijvlak van die twee rechtsgebieden betreft dus de vraag welk nationaal recht toepasselijk is op de bescherming van intellectuele eigendom in internationale gevallen. Dit is het onderwerp van deze studie.

2. Dat onderwerp wordt om verschillende redenen gezien als een heikel onderwerp. Zo schijnen de beide zijden elkaar te vermijden: de kenners van deze rechtsgebieden, zo wordt geregeld geconstateerd, hebben over en weer moeite om elkaar te begrijpen; zij spreken verschillende talen.1 Kennelijk loopt er een breuklijn tussen de kenners van het ene en het andere rechtsgebied. Maar, belangrijker nog, het onderwerp wordt unaniem bezongen als vreselijk ingewikkeld, als "een erg moeilijk domein"2, als "très difficile et très controversée".3

3. Is het inderdaad zo moeilijk? Hier stuiten wij op iets merkwaardigs. Voor de negentiende-eeuwers, die zich als eersten met dit onderwerp geconfronteerd wisten, was dit onderwerp namelijk helemaal niet moeilijk. Zij ontwierpen voor het internationale intellectuele-eigendomsrecht het zogeheten 'beginsel van nationale behandeling', dat kort gezegd voorschrijft dat vreemdelingen (buitenlandse auteurs, uitvinders, enz.) dezelfde rechten genieten die de nationale wet aan de eigen onderdanen toekent, en zij legden dat beginsel vast in verdragen die tot op de dag van vandaag gelden. Door dit beginsel van nationale behandeling werd volgens hen, onder meer, op eenvoudige wijze geregeld welk recht toepasselijk is op de bescherming van intellectuele-eigendomsrechten. Dit conflictenrechtelijke aspect van het beginsel van nationale behandeling vonden zij zo evident, onomstreden en logisch dat ze er na uwelijks aandacht aan besteedden. "Cela est évident et aucune dérogation n'a été apportée à cette déduction logique", noteerde Darras in 1887.4 Het beginsel van nationale behandeling "résout ce conflit de lois en appliquant la législation du pays d'importation (...)", zo verwoordde Bastide in 1890 de negentiende-eeuwse vanzelfsprekendheid dat het beginsel van nationale behandeling onder meer een conflictregel bevat.5

4. Welnu, het kan verkeren: op deze conflictregel zijn in de loop van de twintigste eeuw vele tanden stukgebeten. Anno 1932 werd verzucht dat het een merkwaardige conflictregel is, zeer afwijkend van de gebruikelijke conflictregels, verwarrend en tegenstrijdig.6 En tegenwoordig geldt als "heftig umstritten" of het beginsel van nationale behandeling i berhaupt een conflictregel bevat.7 Thans wordt niet meer begrepen of en waarom het beginsel van nationale behandeling een conflictregel bevat. Hoe is dat mogelijk?

5. Ziedaar — toch tamelijk zeldzaam in het recht — een raadsel, het raadsel van het internationale intellectuele-eigendomsrecht: bevat het beginsel van nationale behandeling in de nog steeds geldende negentiende-eeuwse verdragen een conflictregel? En als dat zo is, waarom begrijpen wij deze conflictregel niet meer? Kennelijk is ons onderwerp moeilijk geworden. Kennelijk loopt hier nóg een breuklijn, een breuklijn tussen heden en verleden.

6. Ziedaar de uitdaging, en het doel van deze studie: het ontrafelen en begrijpen, kortom: het verklaren van het geldende recht op het snijvlak van het conflicten-recht en het intellectuele-eigendomsrecht.8

7. Belang van het onderzoek Met dit onderwerp is nog iets merkwaardigs aan de hand: het conflictenrecht inzake de intellectuele eigendom lijkt met name "heftig umstritten" in de literatuur, maar nauwelijks omstreden in de rechtspraktijk. In de alledaagse rechtspraktijk wordt het probleem doorgaans onbesproken gelaten, en wordt instinctief het recht toegepast van het land waarvoor de bescherming wordt ingeroepen, de 'lex loci protectionis'. Kennelijk loopt hier dus een derde breuklijn, een breuklijn tussen theorie en praktijk. Daarmee rijst de vraag of een studie als de onderhavige alleen van belang is voor de theorievorming. Het antwoord op die vraag is ontkennend. De relatieve rust in de rechtspraktijk is namelijk voorbij. De rechtspraktijk kan de vraag naar het toepasselijke recht niet langer ontwijken omdat de hegemonie van de lex loci protectionis steeds meer op losse schroeven komt te staan. Het zijn met name de toenemende mondialisering en de daarmee samenhangende opkomst van het internet, die de gedachte voeden dat nieuwe conflictregels moeten worden ontworpen voor het intellectuele-eigendomsrecht. Er wordt steeds meer gemorreld aan de hegemonie van de lex loci protectionis gemorrel dat zijn weerklank ook al heeft gevonden in rechterlijke beslissingen —, en daarmee is óók voor de rechtspraktijk de vraag wat nu eigenlijk het geldende recht is, onvermijdelijk geworden. "(...) it may be expected that the debate on the applicable law will rapidly gain the attention it deserves", noteerde Pertegás Sender in 2006.9

8. Het onderwerp van deze studie — intellectuele eigendom in het conflictenrecht — is in een viertal opzichten afgebakend.

9. Afbakening 1: geldend recht. Een eerste afbakening kwam zojuist al even ter sprake: deze studie richt zich vrijwel geheel op het geldende recht. Over wenselijk recht — hoe zou het recht op dit punt moeten luiden? — gaat deze studie vrijwel niet. De vraag naar het wenselijke recht wordt slechts kort, aan het slot, behandeld.10 De reden daarvoor is dat het debat over dit onderwerp naar mijn idee thans het beste wordt gediend met een studie die tracht het geldende recht te verklaren. Over wenselijkheden is op dit terrein immers al veel geschreven, maar een bevredigende verklaring van het geldende recht ontbreekt tot op heden. Bovendien ontbeert een debat over wenselijk recht vaste grond onder de voeten zolang het geldende recht niet is opgehelderd. Zoals Torremans heeft opgemerkt, is het zoeken naar wenselijke alternatieven voor de gangbare lex loci protectionis-conflictregel moeilijk en riskant "aangezien zelfs het uitgangspunt waarvoor men alternatieven zoekt nog steeds niet zeer precies gedefinieerd is."11 Op dat uitgangspunt — het geldende recht — is deze studie daarom gericht, indachtig de woorden van Cornish: "one way of reflecting on the best course for the future is to understand the motivating forces of the past."12

10. Afbakening 2: intellectuele-eigendomsrechten. Een tweede afbakening betreft het intellectuele-eigendomsrecht. Dit rechtsgebied omvat twee hoofdonderdelen: het intellectuele-eigendomsrecht in enge zin (auteursrecht, naburige rechten en databankenrecht) en het industriële-eigendomsrecht (octrooirecht, merkenrecht, tekeningen- en modellenrecht, handelsnaamrecht, herkomstaanduidingen- en oorsprongsbenamingenrecht, kwekersrecht en topografierecht).13 Het zou te ver voeren al deze rechten in deze studie te betrekken. Het onderzoek is daarom toegespitst op de drie klassieke intellectuele-eigendomsrechten: auteursrecht, octrooirecht en merkenrecht. Dit zijn de oudste en de belangrijkste intellectuele-eigendomsrechten. Zij zijn bepalend geweest in de ontwikkeling van de onderhavige materie.

11. Afbakening 3: conflictenrecht. Een derde afbakening betreft het conflicten-recht. Dit rechtsgebied is de verzameling rechtsregels (`conflictregels') die aangeven welk nationaal (privaat)recht toepasselijk is in internationale gevallen. Het conflictenrecht, dat ook wel 'materieel internationaal privaatrecht' wordt genoemd, is één van de drie hoofdonderdelen van het internationaal privaatrecht in ruime zin (`IPR'). De andere twee hoofdonderdelen zijn het internationale bevoegdheidsrecht, en het recht inzake de erkenning en tenuitvoerlegging van vreemde vonnissen (tezamen ook wel 'formeel internationaal privaatrecht' genoemd). Dit formele internationaal privaatrecht blijft in beginsel buiten beschouwing — het bevoegdheidsrecht komt zijdelings aan de orde.14

12. In de afbakening tot het conflictenrecht ligt nog een andere afbakening besloten, namelijk een beperking tot de privaatrechtelijke bescherming van intellectuele eigendom. De publiekrechtelijke bescherming, in het bijzonder de strafrechtelijke bescherming van intellectuele eigendom behoort niet tot het voorwerp van onderzoek, maar komt zo nu en dan ter sprake omdat vroeger geen duidelijk onderscheid werd gemaakt tussen de privaatrechtelijke en de publiekrechtelijke bescherming.

13. Afbakening 4: bescherming. Een vierde afbakening betreft het te behandelen aspect van het intellectuele-eigendomsrecht. Deze studie betreft alleen de conflictenrechtelijke behandeling van de bescherming van intellectuele eigendom.15 De conflictenrechtelijke behandeling van andere aspecten, zoals de exploitatie (overdracht, licentie, enz.) en de vererving van intellectuele-eigendomsrechten, blijft buiten beschouwing.

14. Grondverdragen. Het aldus afgebakende terrein wordt wereldwijd gedomineerd door twee verdragen. Voor het auteursrecht is dat de Berner Conventie voor de bescherming van werken van letterkunde en kunst van 9 september 1886, zoals laatstelijk herzien op 24 juli 1971.16 En voor het industriële-eigendomsrecht is dat het Verdrag van Parijs tot bescherming van de industriële eigendom van 20 maart 1883, zoals laatstelijk herzien op 14 juli 1967.17 De landen die bij deze verdragen zijn aangesloten, vormen een unie voor de bescherming van de desbetreffende intellectuele-eigendomsrechten: de 'Berner Unie' respectievelijk de 'Parijse Unie'.18 Deze verdragen hebben vrijwel mondiale dekking: er zijn onderhand zoveel landen bij deze verdragen aangesloten dat zij gelden in "virtually all the inhabited territories of the globe".19 Zij zijn de grondverdragen van het intellectuele-eigendomsrecht, bestrijken vrijwel het gehele rechtsgebied20, en prevaleren binnen hun toepassingsgebied boven alle andere verdragen over intellectuele eigendom 21 Hun heerschappij is aan het eind van de twintigste eeuw nog eens bevestigd door de Overeenkomst inzake de handelsaspecten van intellectuele eigendom van 15 april 1994 ede TRIPS-Overeenkomst'), die totstandgekomen is in het kader van de Wereldhandelsorganisatie (`WT0').22 Deze TRIPs-Overeenkomst verplicht de WTO-landen namelijk tot naleving van (de materiële bepalingen van) de Berner Conventie en het Verdrag van Parijs.23

15. Zo weten wij ons dus in eerste instantie geconfronteerd met de vraag of de Berner Conventie en het Verdrag van Parijs een conflictregel bevatten: als deze verdragen een conflictregel bevatten, dan vormt die conflictregel het geldende recht op het snijvlak van het intellectuele-eigendomsrecht en het conflictenrecht voor vrijwel de hele wereld. Wij concentreren ons daarom op deze twee verdragen.

16. Conflictenrecht en vreemdelingenrecht. Met de vraag of deze verdragen een conflictregel bevatten belanden wij — voor wat betreft de Berner Conventie — midden in een heftig debat over de kernbepaling van die conventie, artikel 5. Dat debat gaat over conflictenrecht en vreemdelingenrecht. Wat onder conflictenrecht wordt verstaan kwam zojuist al aan de orde: dit is de verzameling rechtsregels (`conflictregels') die aangeven welk nationaal (privaat)recht toepasselijk is in internationale gevallen. Wat moet onder vreemdelingenrecht worden verstaan? Tegenwoordig zijn wij geneigd vreemdelingenrecht te associëren met publiekrecht: wij denken bijvoorbeeld aan de toelating van vreemdelingen op het grondgebied van een staat. Vreemdelingenrecht kan echter ook een rol spelen in het privaatrecht. Dit privaatrechtelijke vreemdelingenrecht, dat in deze studie kortheidshalve 'vreemdelingenrecht' wordt genoemd, is de verzameling rechtsregels die de privaatrechtelijke rechtspositie van vreemdelingen ten opzichte van de eigen onderdanen reguleren door vreemdelingen hetzij achter te stellen (discriminatie), hetzij gelijk te stellen, hetzij — tamelijk zeldzaam — te bevoordelen. 24 Deze regels kunnen betrekking hebben op zeer uiteenlopende kwesties. Om een paar voorbeelden te noemen: vreemdelingen konden vroeger bijvoorbeeld niet, of niet zonder meer, onroerende zaken in eigendom verkrijgen; vreemdelingen konden niet als kapitein in dienst worden gesteld op een Nederlandse schip25; en zij moesten desverzocht zekerheid stellen wanneer zij als eiser procedeerden bij de Nederlandse rechter (de `cautio iudicatum solvi').26 Tegenwoordig is non-discriminatie van vreemdelingen vanzelfsprekend in het privaatrecht — daarom associëren wij vreemdelingenrecht doorgaans niet onmiddellijk met privaatrecht —, maar vroeger lag dat anders: ooit was discriminatie van vreemdelingen (ook) in het privaatrecht vanzelfsprekend.27 Uit het voorgaande volgt, zo zal duidelijk zijn, dat vreemdelingenrecht en conflictenrecht op verschillende vragen betrekking hebben. Het conflictenrecht betreft het toepasselijke recht, het vreemdelingenrecht de (non-) discriminatie van vreemdelingen.

17. Art 5 Berner Conventie. Keren wij terug naar artikel 5 van de Berner Conventie, en het debat over conflictenrecht en vreemdelingenrecht in deze bepaling. Artikel 5 lid 1 tot en met 3 luidt als volgt:

18. Deze bepalingen laten zich niet gemakkelijk begrijpen. Bevindt zich hierin een conflictregel? Of is sprake van vreemdelingenrecht? Meer specifiek: bevat lid 1 het beginsel van nationale behandeling — een conflictregel? Maar wat voor conflictregel is dat dan? Of is dit alleen een vreemdelingenrechtelijk non-discriminatiebeginsel, waar dus niets is gezegd over het toepasselijke recht? Of bevat lid 2 een conflictregel? De tweede volzin van lid 2 verwijst tenslotte naar "de wetgeving van het land, waar de bescherming wordt ingeroepen." Is dat dan een verwijzing naar het recht van de geadieerde rechter (de 'lex fori') of is het een verwijzing naar de lex loci protectionis? En heeft zij alleen betrekking op beschermingsomvang en rechtsmiddelen? Of bevat lid 3 een conflictregel? Zijn eerste volzin verwijst naar de nationale wetgeving van het land van oorsprong: is dat een eenzijdige conflictregel? Of bevat géén van deze bepalingen een conflictregel, en hebben zij alle louter betrekking op vreemdelingenrecht? De meningen zijn tegenwoordig sterk verdeeld.29

19. Art 2 Verdrag van Parijs. Een soortgelijk, maar minder uitgebreid en heftig debat speelt rond de kernbepaling van het Verdrag van Parijs, artikel 2 lid 1, waarin het beginsel van nationale behandeling is neergelegd. Is dat een vreemdelingenrechtelijk non-discriminatiebeginsel, of ligt daar (ook) een conflictregel in besloten?30 Deze bepaling luidt als volgt:

20. Huidig debat. Het debat over het conflictenrechtelijke gehalte van deze fundamentele bepalingen in het Verdrag van Parijs en de Berner Conventie — een internationaal debat — is moeizaam en verwarrend. Meningen worden vaak slechts geponeerd zonder onderbouwing, inconsistenties worden gebagatelliseerd, en soms lijkt men zich te laten leiden door een wenselijk geacht eindresultaat. Een sluitende uitleg, die deze bepalingen in al hun onderdelen consistent kan verklaren, ontbreekt. Dat is kort gezegd de huidige stand van zaken. Dat mag een merkwaardige toestand worden genoemd wanneer men zich bedenkt dat het voor de negentiende-eeuwse opstellers van deze verdragen kennelijk vanzelfsprekend was dat in hun beginsel van nationale behandeling een conflictregel ligt besloten daar stuiten wij weer op het eerdergenoemde raadsel van het internationale intellectuele-eigendomsrecht.

21. Probleemstelling. De probleemstelling (de centrale onderzoeksvraag) van deze studie, die zich als gezegd ten doel stelt het geldende recht op het snijvlak van het conflictenrecht en het intellectuele-eigendomsrecht te verklaren, kan dus nu als volgt worden geformuleerd: bevatten de Berner Conventie en het Verdrag van Parijs, in het bijzonder het beginsel van nationale behandeling in die verdragen, een conflictregel?

22. Uitkomst van het onderzoek. Uit het onderzoek zal blijken dat het beginsel van nationale behandeling in deze verdragen inderdaad een conflictregel bevat. Het gaat, zo zal blijken, om een unieke conflictenrechtelijke constructie: het beginsel van nationale behandeling bevat twee met elkaar vervlochten regels, te weten een conflictregel en een non-discriminatiebeginsel. Hiervoor wordt in deze studie een verklaring gevonden die, voor zover mij bekend, nieuw is.

23. Belang van de geschiedenis. Om deze dubbele betekenis van het beginsel van nationale behandeling te kunnen begrijpen zullen wij zijn wordingsgeschiedenis moeten begrijpen. En om die geschiedenis te kunnen begrijpen, is een blikwisseling vereist: wij zullen ons moeten verplaatsen in een andere conflictenrechtelijke denkwereld dan de onze, namelijk in de wereld van het negentiende-eeuwse, statutistische conflictenrecht. Vanuit die gedachtewereld, zo zal blijken, kan de conflictregel in het beginsel van nationale behandeling worden verklaard, en blijkt een sluitende uitleg van de hiervoor geciteerde fundamentele verdragsbepalingen in al hun onderdelen te kunnen worden gegeven. Begrip van de geschiedenis is dus essentieel: los van zijn wordingsgeschiedenis en de statutistische gedachtewereld zal men het beginsel van nationale behandeling niet kunnen doorgronden.32 Aldus ligt in de geschiedenis besloten waarom het internationale intellectuele-eigendomsrecht "kein Gegenstack im übrigen IPR" heeft.33 In dat licht is het opmerkelijk dat deze zo essentiële geschiedenis tot op heden zo weinig aandacht heeft gekregen. Wellicht is haar complexiteit daar debet aan.

24. Deel 1: genesis. Wij zullen ons dus eerst verdiepen in de geschiedenis. Deze geschiedenis is lang en, als gezegd, complex. De geboorte van het beginsel van nationale behandeling in het intellectuele-eigendomsrecht vond plaats in het begin van de negentiende eeuw. En de Berner Conventie en het Verdrag van Parijs, in welke verdragen het beginsel van nationale behandeling van meet af aan was neergelegd, zijn ook oud: het Verdrag van Parijs is thans 125 jaar, de Berner Conventie 122 jaar. Aan beide verdragen is in de loop der tijd bovendien vaak gesleuteld. Zij zijn tijdens diverse diplomatieke conferenties aangevuld of herzien.34 Deze conferenties komen in deze studie vaak aan de orde, en daarom worden zij hier voor de overzichtelijkheid op een rijtje gezet.

25. Het onderzoek naar de wordingsgeschiedenis van het beginsel van nationale behandeling in de Berner Conventie en het Verdrag van Parijs vormt Deel I van deze studie. Dat onderzoek is er dus op gericht om zo objectief mogelijk de 'zenderbetekenis' van het beginsel van nationale behandeling in de Berner Conventie en het Verdrag van Parijs te achterhalen: wat hebben de verdragsopstellers bedoeld? Uit dat onderzoek blijkt, als gezegd, dat het beginsel van nationale behandeling beginsel een dubbele betekenis heeft: een conflictregel en een non-discriminatiebeginsel.

26. Deel II: heden. Dit gegeven vormt het startpunt voor Deel II, waarin vervolgvragen worden behandeld. Vervolgvragen dringen zich immers onvermijdelijk op. Bijvoorbeeld: waarom begrijpen wij de conflictregel in het beginsel van nationale behandeling tegenwoordig niet meer, terwijl zij eertijds kennelijk vanzelfsprekend was? En wat is de reikwijdte van die conflictregel? Pas als wij dergelijke vragen hebben opgelost, is het raadsel van de conflictregel in het beginsel van nationale behandeling volledig ontrafeld.

27. En er zijn verdergaande vervolgvragen. Past de gevonden conflictregel nog in de huidige tijd, en zo niet, mag zij dan binnen de marges van het geldende recht worden aangepast'? Immers, volgens de interpretatieregels van het Weens Verdragenverdrag 1969 is de in Deel I gevonden 'zenderbetekenis' weliswaar de sleutelfactor bij de uitleg van verdragen, maar mag er ook rekening worden gehouden met enkele andere factoren.37 En, buiten de marges van het geldende recht: wat zou een wenselijke conflictregel voor het intellectuele-eigendomsrecht zijn? Kortom: na het onderzoek in Deel I naar de wordingsgeschiedenis van het beginsel van nationale behandeling is een analyse vereist van de hedendaagse situatie rond dit beginsel, waarin al deze nadere vragen worden onderzocht. Deze analyse, die uitmondt in een herformulering en een hervorming van de kernbepalingen van deze verdragen, vormt Deel II van deze studie.

28. Grondplan. Daarmee is het volgende grondplan van deze studie gegeven:

29 .Auteursrecht en industriële eigendom. Zoals al uit dit grondplan blijkt, zal het accent van het onderzoek liggen op het auteursrecht. In ons onderzoeksveld liggen de zaken voor het auteursrecht en het industriële-eigendomsrecht vrijwel hetzelfde, maar om verschillende redenen is de auteursrechtelijke context complexer en controversiëler. Daarom concentreren wij ons op het auteursrecht, en bezien wij het industriële-eigendomsrecht meer vanuit de vraag in hoeverre het gelijkloopt dan wel afwijkt van het auteursrecht.38 Als we het moeilijkere hebben opgelost, valt het makkelijkere vanzelf op zijn plaats.

30. Bronnen. Het onderzoek voor deze studie is verricht aan de hand van een analyse van een veelheid van beschikbare tekstbronnen — bronnen uit de negentiende, twintigste en eenentwintigste eeuw. Deze bronnen zijn met name de `travaux préparatoires' van de Berner Conventie en van het Verdrag van Parijs (de `Actes')39, andere negentiende-eeuwse verdragen over de bescherming van intellectuele eigendom, nationale intellectuele-eigendomswetten, rechtspraak van met name hogere rechtscolleges, literatuur, publicaties van de Bureau's van de Unies40, alsmede resoluties, rapporten en verslagen van congressen. Daarbij is vrijwel uitsluitend gebruik gemaakt van primaire bronnen. Voorts zijn bronnen uit verschillende (verdrags)landen gebruikt — het is immers een internationaal debat over multilaterale verdragen.41 Uiteraard is het noodzakelijk om daarbij een beperking aan te brengen: het accent ligt daarom op landen die in het onderhavige onderzoeksveld — met name in de beslissende periode — een leidende rol hebben gespeeld: Frankrijk en Duitsland.42

31. Grondbegrippen. Op het onderhavige onderzoeksterrein heerst op een aantal belangrijke punten een gebrek aan vaste terminologie. In deze studie is zoveel mogelijk aansluiting gezocht bij de algemeen gangbare definities. Waar dergelijke definities ontbreken, is getracht om de gekozen definitie zo duidelijk mogelijk te omschrijven. Een enkele keer is een nieuwe, eigen definitie ingevoerd; dit wordt dan vermeld. Voor de duidelijkheid is aan het eind van deze studie een lijst met grondbegrippen opgenomen.

32. La préface d'un livre. Tot zover de inleiding van dit boek, dat is afgesloten op 1 januari 2009.43 Verplaatsen wij ons ten slotte een moment naar Parijs, 4 november 1880. In het Palais du Quai d'Orsay, het onderkomen van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, is de internationale conferentie bijeengekomen die het Verdrag van Parijs zal ontwerpen. De voorzitter van de conferentie, de Franse senator Bozérian, houdt zijn openingsrede voor de gedelegeerden. Hij vergelijkt het tot stand te brengen verdrag met een boek, dat geopend gaat worden en hopelijk nog lang niet wordt gesloten; en hij vergelijkt het werk van de gedelegeerden met het schrijven van de inleiding van dat boek:

33. Welnu, het boek dat zij begonnen te schrijven, is na vele jaren inderdaad nog steeds niet gesloten: het Verdrag van Parijs en de Berner Conventie zijn nog steeds geldend recht. Toch is het — waar wij het beginsel van nationale behandeling tegenwoordig niet meer begrijpen — voor ons een gesloten boek. Laten wij dat geopende en toch gesloten boek gaan lezen.