10.6.1 De belangen van beslaglegger en de beslagene

Het voorstel voor een Europees bankbeslag vloeit voort uit een reeds langer lopende en bredere ontwikkeling, die is gericht op verbetering van de mogelijkheden van tenuitvoerlegging (in de zin van een efficiëntie) op Europees niveau. Reeds in de eerste initiatieven is er, naast zorg over de rechten van de crediteur op voldoening van diens vordering, in ieder geval op papier, ook bij het Europees Parlement sprake van aandacht voor de rechten van de debiteur en betrokken derden.1 Al eerder werd in het rechtsvergelijkend Hess-onderzoek gesteld dat meer specifiek op grond van het proportionaliteitsbeginsel tegengestelde rechten en belangen van de betrokken partijen in balans dienen te zijn: tenuitvoerleggingsmaatregelen mogen niet onnodig bezwarend of vexatoir van aard zijn.2 Het toenmalige Groenboek bankbeslag noemt met name de situatie van de behandeling van een verzoek tot beslaglegging, dat is ingediend vóór het instellen van de hoofdprocedure, als het gaat om een adequate bescherming van de belangen van de schuldenaar.3 De Europese Commissie stelt in het bijbehorende Commission Staff Working Document dat een adequate bescherming van de debiteur, zeker indien het verlof ex-parte wordt verleend, een van de meest cruciale aspecten is en zeer zorgvuldige overweging vraagt.4 Ook in de overwegingen en de toelichting bij het uiteindelijke voorstel Europees beslag op bankrekeningen komt de verhouding tussen beslaglegger en beslagene enkele malen uitdrukkelijk aan de orde.5 De toelichting bevat een aparte paragraaf inzake grondrechten. Door een snelle en goedkope Europese procedure voor conservatoir beslag op bankrekeningen verbetert het recht van de schuldeiser op een doeltreffende tenuitvoerlegging van zijn vorderingen, aldus de toelichting, welke in dit verband verwijst naar het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (het Handvest).6 Nog los van de omstandigheid dat de bepalingen van het Handvest in beginsel slechts in geschillen tussen een private partij en de overheid hebben te gelden7 en daarmee geen directe horizontale werking hebben,8 kan naar mijn mening op grond van de tekst van de eerste alinea van artikel 47 Handvest,9 waarnaar verwezen wordt, een vraagteken worden geplaatst bij de eenzijdige toepassing hiervan in het voorstel Europees bankbeslag. Buiten dat ziet artikel 47 Handvest, eerste alinea op rechten en vrijheden die zijn geschonden, in welk geval een recht op een doeltreffende voorziening in rechte bestaat. In het geval van conservatoir beslag is nu juist (nog) geen sprake van tenuitvoerlegging omdat niet vaststaat dat er sprake is van een schending van een recht van de beslaglegger: in het geval van een ex-parte procedure ter verkrijging van een EAPO is slechts sprake van een vermeende vordering op basis van stellingen van uitsluitend de beslaglegger. Men zou eerder menen dat de beslagene rechten aan deze bepaling zou moeten ontlenen: op diens eigendom wordt immers tastbaar een inbreuk gemaakt door beslaglegging in verband met een niet in rechte vaststaand ‘recht’. Ik zou menen dat bij bespreking van grondrechten in relatie tot een Europees bankbeslag vermelding van een recht op een doeltreffende voorziening in rechte voor de beslagene eerder aan de orde is. De betreffende paragraaf in de toelichting beperkt zich vreemd genoeg echter tot de positie van de beslaglegger en diens rechten.10

Ik realiseer mij dat naar de tegenover elkaar staande rechten van beslaglegger en beslagene vanuit verschillend perspectief kan worden gekeken. Indien men, zoals Freudenthal, de redenering start bij erkenning en tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen als een principieel recht van iedere burger, kan inderdaad daaraan verbonden worden dat een effectieve juridische bescherming een loze kreet wordt, indien de toegang tot de rechter weliswaar effectief is, maar de in het gelijk gestelde partij haar recht niet of slechts met grote hindernissen kan realiseren. Dit is de reden waarom de Commissie probeert onder meer met het voorstel Europees bankbeslag ook in te grijpen in de fase van tenuitvoerlegging, aldus deze auteur.11 Alhoewel deze redenering te volgen is, ontbreekt hierin naar mijn mening een belangrijk aspect. Dit betreft het recht op eigendom, vastgelegd als grondrecht in artikel 17 van het Handvest,12 dat twee kanten op werkt (van de beslaglegger èn van de beslagene).13 Het feit dat conservatoir beslag in de benadering geleidelijk en ‘gemakshalve’ binnen het bereik van de ‘daadwerkelijke tenuitvoerlegging’14 wordt getrokken is elementair onjuist en naar mijn mening in strijd met het eigendomsrecht van de beslagene. De grondrechten van de beslaglegger op een doeltreffende voorziening, bedoeld om het eigendomsrecht (of liever: vermeende vorderingsrecht) van de beslaglegger veilig te stellen staat in dit stadium tegenover de grondrechten van de beslagene op ongestoord eigendom. In deze fase is er geen sprake van een vaststaand eigendomsrecht van de beslaglegger, de beslagene daarentegen heeft in beginsel wel een vaststaand recht op ongestoord eigendom. Dit pleit derhalve voor een vergaande bescherming van de partij met het vooralsnog sterkste recht, namelijk dat van de rechthebbende op het banktegoed.

Conservatoir beslag benaderen als ware sprake van een situatie van ‘daadwerkelijke tenuitvoerlegging’ heeft het omgekeerde tot gevolg omdat een ex-parte af te geven voorlopige voorziening wordt benaderd vanuit het referentiekader van een procedure op tegenspraak. Het voorstel Europees bankbeslag plaatst conservatoir beslag binnen de regeling alsof de veroordeling tot betaling in rechte al een feit is. Naar mijn mening is hier sprake van een elementaire fout in benadering.

De toelichting op het voorstel Europees bankbeslag stelt met betrekking tot de rechten van een schuldenaar dat deze worden gewaarborgd in volledige overeenstemming met de vereisten van het recht op een eerlijk proces15 en het recht op eerbiediging van het familie leven.16 Dit klinkt zeer stellig, maar is dat wel zo? Ik zou menen dat dit zeer kwestieus is omdat de vordering waarvoor een bevel wordt afgegeven niet in rechte vast staat, de aanvraagprocedure ex-parte is, geen ruimte biedt om de beoogd beslagene te horen, niet verplicht tot het vermelden van gegevens over verweer en bovendien niet duidelijk is hoe de behandeling van een heroverweging plaatsvindt. De heroverwegingsprocedure zelf is onduidelijk, voorziet vooralsnog niet in een gelegenheid om de debiteur te horen en kent geen bepaling die de mogelijkheid schept een verzoek aan te vullen of te corrigeren.17 De eerbiediging van familieleven leidt ertoe dat een bepaald bedrag voor levensonderhoud van de schuldenaar en diens familie niet onder het beslag valt.18 Op grond van artikel 32 voorstel Europees bankbeslag inzake een beslagvrije voet is het recht van de lidstaat van tenuitvoerlegging (daar waar de bankrekening beslagen wordt) bepalend of een beslagvrije voet van toepassing. Dit betekent dat aan een dergelijke waarborg, indien het nationale recht zo een regeling niet kent in het geval van beslag op bankrekeningen (zoals in Nederland), geen enkele waarde kan worden toegekend. Artikel 32.1 voorstel Europees bankbeslag kent een breder toepassingsgebied dan alleen natuurlijke personen: indien de verweerder een rechtspersoon is19 zijn de bedragen, noodzakelijk om de normale bedrijfsvoering voort te zetten, niet vatbaar voor beslag. Omdat het Nederlandse rechtssysteem niet in een dergelijke regeling voorziet zal de beslagen Nederlandse rechtspersoon met een bankrekening in Nederland dus geen beroep op deze waarborg kunnen doen.