3.3.1 Kenmerken van individualisering

Het begrip ‘individualisering’ is buitengewoon lastig te omschrijven. En, zoals Duyvendak schrijft, “als het al tot een omschrijving komt, dan blijkt er bovendien voortdurend iets anders onder te worden verstaan”.1 Hierna kom ik nog terug op een aantal aspecten dat met enige regelmaat met individualisering in verband wordt gebracht. Eerst moet echter worden opgemerkt dat ‘individualisering’ geen nieuw fenomeen is. Het is een historisch, sociaal en cultureel proces dat al sinds eeuwen in onze samenleving werkzaam is.2 Het is dan ook geen modeverschijnsel dat weer zal overwaaien. Niettemin staat dit verschijnsel de afgelopen decennia bijzonder in de schijnwerpers. Zeer uiteenlopende maatschappelijke verschijnselen worden geacht het gevolg te zijn van de individualiseringstrend. Zo wordt gewezen op de toename van het aantal ongehuwd samenwonenden, de ontzuiling, de stijging van de arbeidsdeelname van vrouwen, de afname van informele sociale controle, het toenemende aantal echtscheidingen en alleenstaanden, de steeds minder sterke binding met politieke partijen en de stijging van de criminaliteit en normvervaging.3

Individualisering is – in tegenstelling tot het ‘individualisme’ – ook geen ideologie, waarvan men een aanhanger of tegenstander kan zijn. Individualisering is een maatschappelijk proces waar niet individueel voor wordt gekozen.4 Individualisering kan bovendien alleen ontstaan in hoogontwikkelde geletterde samenlevingen, waarin het voor het individu ook mogelijk is om te verzelfstandigen en daarin niet wordt belemmerd door tradities en overleveringen.5 Dit roept de vraag op in hoeverre de individualiseringstendens de hele samenleving raakt. In het algemeen wordt gedacht dat individualisering zich vooral voordoet bij hogere opgeleiden en in mindere mate bij de sociaal lagere klassen. Zo schrijft Vandercasteele:

Hiermee is echter nog steeds niet de vraag beantwoord wat onder de term ‘individualisering’ moet worden verstaan. Hoewel individualisering dus een heel breed begrip is, waarmee allerlei uiteenlopende maatschappelijke verschijnselen worden geduid, wordt er in de literatuur wel een aantal gemeenschappelijke elementen onderkend.

In het boek Individualisering in Nederland aan het einde van de twintigste eeuw, worden de volgende vijf dimensies onderscheiden:7

Het lijkt erop dat de onder 1 en 2 genoemde dimensies, de afname van het belang van traditionele verbanden en dat men zich minder laat sturen door traditionele opvattingen, meer aan de ‘inputzijde’ zitten van het individualiseringsproces en de onder 3, 4 en 5 genoemde verschijnselen de mogelijke uitkomst daarvan zijn. Dit betekent echter niet dat als de onder 1 en 2 genoemde verschijnselen zich in onze samenleving inderdaad – in meer of mindere mate – voordoen, dit noodzakelijkerwijs leidt tot de onder 3, 4 en 5 genoemde gevolgen. Als de keuzevrijheid inderdaad toeneemt doordat men zich losmaakt van als knellend ervaren banden, betekent dit niet dat men daardoor ook andere keuzes maakt.9 Ook in de omschrijving van Duyvendak komt het verschil tussen de onderliggende verschijnselen, de input, en de uitkomst van het individualiseringsproces, de output, terug.10 Hij spreekt in dit verband over ‘decollectivisering’, of een andere ‘wij-ik-balans’, wat op individueel niveau zou leiden tot een toegenomen individuele keuzevrijheid en het koesteren van individualistische waarden en dat op maatschappelijk niveau zou resulteren in een grotere diversiteit in gedrag en opvattingen.