IV.1.1 Onderzoeksvragen

In dit proefschrift onderzoek ik onder welke voorwaarden natuurlijke personen met een leidinggevende functie binnen een onderneming persoonlijk aansprakelijk kunnen worden gesteld voor het schenden van een milieunorm, en of er reden is om leidinggevenden aanvullend te beschermen tegen deze aansprakelijkheid. In dit hoofdstuk belicht ik de privaatrechtelijke dimensie van de milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden. Ik ga in het bijzonder in op de vereisten die gelden voor de aansprakelijkheid tot schadevergoeding van een leidinggevende op grond van onrechtmatige daad wegens een milieuovertreding. Daarnaast sta ik kort stil bij de mogelijkheid om door middel van een rechterlijk bevel af te dwingen dat een leidinggevende een tot hem gerichte milieunorm naleeft.

Anders dan in het strafrecht en bestuursrecht, geldt in het privaatrecht volgens de heersende leer niet hetzelfde aansprakelijkheidsregime voor alle leidinggevenden. De Hoge Raad heeft geoordeeld dat voor de aansprakelijkheid van een bestuurder van een rechtspersoon op grond van onrechtmatige daad ‘hogere eisen gelden dan in het algemeen geval is’.1 Sinds het Ontvanger/Roelofsen-arrest uit 2006, geldt dat een bestuurder (die handelt in hoedanigheid2) pas aansprakelijk is wanneer hem persoonlijk een ernstig verwijt treft.3 De keuze van de Hoge Raad om de ‘ernstig verwijt-maatstaf ’ toe te passen voor de onrechtmatigedaadsaansprakelijkheid van een bestuurder wordt onderschreven door een aantal prominente ondernemingsrechtjuristen. Deze lijn wordt in de handboeken ook weergegeven als de heersende leer.4 Tegelijkertijd is er ook in toenemende mate kritiek op deze ‘ernstig verwijt’-doctrine, en verschillende auteurs pleiten voor de terugkeer naar de ‘gewone vereisten’ van artikel 6:162 BW.5 Het debat over het toepasselijke regime voor bestuurdersaansprakelijkheid op grond van onrechtmatige daad is nog niet beslecht.

Voor de milieuaansprakelijkheid van een leidinggevende is de onrechtmatige daad de aangewezen grondslag,6 en de bestuurder van een rechtspersoon is een belangrijk en veelvoorkomend type leidinggevende. Daarom kan in dit hoofdstuk niet worden ontkomen aan de vraag welk aansprakelijkheidsregime van toepassing is voor de onrechtmatigedaadsaansprakelijkheid van een bestuurder: de gewone vereisten of de ernstig verwijt-doctrine. De beantwoording van deze voorvraag is niet makkelijk, doordat er rechtstheoretische, rechtspolitieke en empirische haken en ogen aan zitten. Toch moet deze voorvraag voor de beantwoording van de onderzoeksvraag van dit hoofdstuk worden geadresseerd, want anders zou het risico bestaan dat de handvatten die ik formuleer voor de milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden voortbouwen op een niet-toepasselijk aansprakelijkheidsregime. Dit betekent dat een aanzienlijk deel van dit hoofdstuk (over de milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden) niet specifiek gaat over de milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden; eerst moet namelijk in algemene zin worden vastgesteld welke vereisten gelden voor bestuurdersaansprakelijkheid op grond van onrechtmatige daad. Vervolgens richt ik me op de vraag hoe deze vereisten in het kader van de milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden nader moeten worden ingevuld.