HvJ EU, 14-03-2019, nr. C-118/17

Artikel 1, lid 2, van richtlijn 93/13 bepaalt dat ‘[c]ontractuele bedingen waarin dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen […] zijn overgenomen, […] niet aan deze richtlijn onderworpen [zijn]’.

Artikel 6, lid 1, van die richtlijn luidt als volgt:

Artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13 bepaalt:

Doordat deze zaak in het verlengde ligt van zaken4. waarin het Hof heeft moeten oordelen over de voorwaarden voor toepassing van richtlijn 93/13 in de specifieke context van de in Hongarije op grote schaal gesloten consumentenkredietovereenkomsten in vreemde valuta, lijkt het mij wenselijk om vooraf de wetgeving en rechtspraak uiteen te zetten waarbinnen deze zaak past.

Voorts moet, nog altijd ter inleiding, worden nagegaan of de verwijzende rechter met zijn vragen niet in feite de geldigheid ter discussie wil stellen van contractuele bedingen waarin dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen zijn overgenomen, waarop deze richtlijn, volgens artikel 1, lid 2, ervan, niet van toepassing is, of van bedingen die verband houden met het eigenlijke voorwerp van de overeenkomst in de zin van artikel 4, lid 2, van dezelfde richtlijn.

Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen van het Hof te vernemen of een rechter, uit hoofde van met name de door richtlijn 93/13 geboden bescherming, een leningsovereenkomst waarvan de handhaving volgens hem de economische belangen van de consument schaadt, in haar geheel nietig kan verklaren.

Hij twijfelt over de strekking van punt 3 van het dictum van het arrest van 30 april 2014, Kásler en Káslerné Rábai (C-26/13, EU:C:2014:282), volgens hetwelk ‘[a]rtikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13 […] aldus [moet] worden uitgelegd dat, in een situatie als aan de orde in het hoofdgeding, waarin een overeenkomst tussen een verkoper en een consument niet kan blijven voortbestaan na de schrapping van een oneerlijk beding, die bepaling zich niet verzet tegen een nationale bepaling op grond waarvan de nationale rechter de nietigheid van dat beding kan verhelpen door het te vervangen door een nationaal voorschrift van aanvullend recht’.

Benadrukt moet worden dat het Hof in dit arrest heeft herinnerd aan zijn rechtspraak14. volgens welke het de rechter, op grond van met name artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13, in beginsel niet is toegestaan om een oneerlijk contractueel beding aan te vullen door de inhoud ervan te herzien. De aangezochte rechters dienen een oneerlijk contractueel beding enkel buiten toepassing te laten, zodat het geen dwingende gevolgen heeft voor de consument.

De overeenkomst moet dus in beginsel voortbestaan, zonder andere wijzigingen dan de schrapping van de oneerlijke bedingen, voor zover dat voortbestaan van de overeenkomst volgens de regels van nationaal recht rechtens mogelijk is.

Naast het feit dat er situaties zijn waarin de handhaving van de overeenkomst rechtens niet mogelijk is, zijn er echter gevallen waarin de nietigverklaring van de overeenkomst contraproductief blijkt uit het oogpunt van het afschrikkingsdoel van richtlijn 93/13.

Precies om die reden heeft het Hof de regel in het arrest van 30 april 2014, Kásler en Káslerné Rábai (C-26/13, EU:C:2014:282), versoepeld. Het betrof in dat geval een overeenkomst die zonder de ongeldige bedingen — of de vervanging daarvan door wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen — niet meer uitvoerbaar was.

Zoals blijkt uit punt 85 van het arrest van 30 april 2014, Kásler en Káslerné Rábai (C-26/13, EU:C:2014:282), berustte de door het Hof gekozen oplossing dus op de wens om de consument tegen de negatieve gevolgen van een nietigverklaring van de overeenkomst te beschermen, door de toepassing toe te staan van een nationale regel op grond waarvan het mogelijk was om de ongeldige bedingen van een consumentenkredietovereenkomst te vervangen door een nationaal voorschrift van aanvullend recht.

In zijn benadering heeft het Hof er belang aan gehecht te herinneren aan de doelstelling van herstel van een reëel evenwicht tussen de partijen, hetgeen inhoudt dat er weliswaar met name rekening wordt gehouden met de belangen van de consument, maar dit niet mag leiden tot een verstoring van het contractuele evenwicht of tot beëindiging van de overeenkomst.15.

Uit een aandachtige lezing van het arrest van 30 april 2014, Kásler en Káslerné Rábai (C-26/13, EU:C:2014:282), blijkt duidelijk dat het beginsel dat de overeenkomst normaliter moet blijven voortbestaan — zonder andere wijzigingen dan die welke uit de schrapping van de oneerlijk verklaarde bedingen voortvloeien — nog altijd geldt.

De in dit arrest erkende uitzondering op dit beginsel, die het mogelijk maakt dat de rechter de nietigheid van het beding middels een nationale rechtsregel verhelpt door het door een nationaal voorschrift van aanvullend recht te vervangen, moet, in de bewoordingen van dit arrest, aan bepaalde voorwaarden voldoen. Ten eerste moet die vervanging ertoe kunnen leiden ‘dat de overeenkomst ondanks de schrapping van [het oneerlijke] beding […] kan blijven voortbestaan’ en dat zij ‘voor de partijen bindend blijft’.16. Ten tweede moet, ingeval de rechter de overeenkomst in haar geheel nietig dient te verklaren, die vervanging voorkomen dat de consument wordt geconfronteerd met ‘uiterst nadelige consequenties, zodat afbreuk dreigt te worden gedaan aan het afschrikkende karakter van de nietigverklaring’.17.

In casu berust de vraag van de verwijzende rechter echter op de premisse dat het voor de consument economisch voordeliger is dat de rechter de overeenkomst in haar geheel nietig verklaart in plaats van deze te handhaven na alle oneerlijke bedingen ervan te hebben geschrapt. Zijn lezing van punt 3 van het dictum van het arrest van 30 april 2014, Kásler en Káslerné Rábai (C-26/13, EU:C:2014:282), is derhalve vooringenomen en onjuist.

Zoals het Hof in dat arrest heeft beklemtoond, heeft een algehele nietigverklaring van een leningsovereenkomst in beginsel tot gevolg dat het gehele nog verschuldigde bedrag van de lening onmiddellijk opeisbaar wordt, hetgeen de financiële mogelijkheden van de consument kan overstijgen en daardoor eerder de belangen van de consument schaadt dan die van de kredietverlener, die er bijgevolg niet van wordt weerhouden dergelijke bedingen in de door hem voorgestelde overeenkomsten op te nemen.18.

Bijgevolg moet worden geconcludeerd dat, in casu, de verwijzende rechter het arrest van 30 april 2014, Kásler en Káslerné Rábai (C-26/13, EU:C:2014:282), probeert te gebruiken om een andere oplossing te rechtvaardigen dan die waarvoor in dit arrest is gekozen, namelijk de algehele nietigverklaring van de overeenkomst.

Bij nadere beschouwing lijkt de verwijzende rechter het voor de consument nadelig te vinden dat, indien de geldigheid van overeenkomsten wordt gehandhaafd doordat de aangezochte nationale rechter wettelijke bepalingen van aanvullende aard toepast, de door het wisselkoersrisico veroorzaakte verliezen voor rekening van de consument blijven.

Dit standpunt is echter te beperkt en houdt geen rekening met alle economische belangen van de consumenten. De uit het wisselkoersrisico voortvloeiende lasten kunnen immers niet afzonderlijk worden beschouwd, want de uit de gehele overeenkomst voortvloeiende economische voor- en nadelen kunnen alleen worden beoordeeld op basis van alle omstandigheden rond de sluiting van de overeenkomst.

Dienaangaande lijkt het mij van belang eraan te herinneren dat bij de beoordeling van het oneerlijke karakter van een contractueel beding — en dus bij de beantwoording van de vraag of een dergelijk beding ten nadele van de consument een ‘aanzienlijke verstoring van het evenwicht’ tussen de uit de overeenkomst voortvloeiende rechten en verplichtingen van de partijen in de zin van artikel 3, lid 1, van richtlijn 93/13 veroorzaakt —, moet worden uitgegaan van het moment waarop de betrokken overeenkomst is gesloten, rekening houdend met alle omstandigheden waarvan de verkoper op dat moment kennis kon hebben en die gevolgen konden hebben voor de latere uitvoering van die overeenkomst.19. Deze beoordeling kan in geen geval afhangen van gebeurtenissen die losstaan van de wil van de partijen en zich na de sluiting van de overeenkomst voordoen, zoals een schommeling van de wisselkoers.20.

Bovendien, gesteld dat op goede gronden kan worden betoogd, quod non, dat de algehele nietigverklaring van de omstreden leningsovereenkomst, gelet op de opheffing van het wisselkoersrisico dat erdoor wordt veroorzaakt, gunstig kan zijn voor de economische belangen van de consument, zij eraan herinnerd dat deze omstandigheid op zichzelf niet doorslaggevend is en niet, zogenaamd om de doeltreffendheid van de door richtlijn 93/13 geboden bescherming te verzekeren, de nietigverklaring van de leningsovereenkomst in haar geheel kan rechtvaardigen.

Zoals het Hof reeds heeft geoordeeld, bestaat de door de Uniewetgever met richtlijn 93/13 nagestreefde doelstelling in het herstel van het evenwicht tussen de partijen, in principe met behoud van de geldigheid van een overeenkomst in haar geheel, en niet in nietigverklaring van alle overeenkomsten met oneerlijke bedingen.

Met betrekking tot de criteria voor de beoordeling of een overeenkomst daadwerkelijk zonder de oneerlijke bedingen kan voortbestaan, zij opgemerkt dat zowel de bewoordingen van artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13 als de vereisten van rechtszekerheid van de economische activiteiten, pleiten voor een objectieve benadering bij de uitlegging van die bepaling, in die zin dat de situatie van een van de partijen bij de overeenkomst, in dit geval de consument, niet als doorslaggevend criterium voor het verdere lot van de overeenkomst kan worden beschouwd.

Bijgevolg kan richtlijn 93/13 niet aldus worden uitgelegd dat de rechter bij wie de zaak aanhangig is, zijn beoordeling of een overeenkomst met een of meerdere oneerlijke bedingen zonder die bedingen kan voortbestaan, uitsluitend baseert op de voor de consument eventueel gunstige gevolgen van de nietigverklaring van die overeenkomst in haar geheel.21.

Hoewel richtlijn 93/13, die slechts in een minimale harmonisatie voorziet, zich niet ertegen verzet dat een lidstaat, met inachtneming van het Unierecht, bepaalt dat een overeenkomst tussen een verkoper en een consument die een of meer oneerlijke bedingen bevat, in haar geheel nietig is wanneer blijkt dat dit de consument een betere bescherming biedt, moet worden opgemerkt dat de Hongaarse wettelijke regeling van 2014 inzake leningen in vreemde valuta niet strekt tot nietigverklaring van de betrokken overeenkomsten, maar tot voortzetting ervan, in overeenstemming met de in de rechtspraak van het Hof gegeven uitlegging.

In dit verband dient te worden benadrukt dat de bevoegdheid van de nationale rechter om bedingen te vervangen, moet worden afgebakend, omdat anders het risico bestaat dat afbreuk wordt gedaan aan de in artikel 7 van richtlijn 93/13 vermelde langetermijndoelstelling, namelijk verkopers ervan weerhouden om oneerlijke bedingen in de overeenkomsten op te nemen.22.

Indien de nationale rechter bevoegd zou zijn om de inhoud van oneerlijke bedingen te herzien, zou de verwezenlijking van die doelstelling in gevaar kunnen komen. Die bevoegdheid zou er immers toe bijdragen dat de afschrikkende werking die voor verkopers daarin is gelegen dat dergelijke oneerlijke bedingen zonder meer buiten toepassing worden gelaten ten aanzien van de consument, teniet wordt gedaan doordat verkopers nog steeds geneigd zouden zijn om die bedingen te gebruiken in de wetenschap dat, ook al mochten deze ongeldig worden verklaard, de overeenkomst niettemin voor zover noodzakelijk door de nationale rechter zou kunnen worden aangevuld, en hun belang dus gediend zou zijn.23.

Gelet op het voorgaande dient op de eerste prejudiciële vraag te worden geantwoord dat richtlijn 93/13 aldus moet worden uitgelegd dat zij zich niet verzet tegen een voorschrift van nationaal recht dat, in geval van gedeeltelijke ongeldigheid van een consumentenovereenkomst als gevolg van het oneerlijke karakter van een van de bedingen ervan, de geldigheid van de overeenkomst zonder het oneerlijke beding in beginsel beoogt te handhaven. De aangezochte rechter kan derhalve de ongeldigheid van een beding in een overeenkomst tussen een verkoper en een consument niet verhelpen op de enkele grond dat de voortzetting van de overeenkomst de economische belangen van de consument zou schaden.

De tweede prejudiciële vraag moet aldus worden begrepen dat zij in wezen erop is gericht te vernemen of de vaststelling van de Hongaarse wettelijke regeling van 2014, die bepaalde contractuele bedingen bij wet wijzigt, verenigbaar is met de bepalingen van richtlijn 93/13.

In dit verband volstaat het om er in het verlengde van het voorgaande op te wijzen dat, aangezien artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13, met name omwille van de rechtszekerheid, beoogt consumentenkredietovereenkomsten te laten voortbestaan wanneer de schrapping van de oneerlijk verklaarde bedingen dit rechtens toelaat, juist niets eraan in de weg mag staan dat de rechter bepaalde bedingen ongeldig verklaart, maar de betrokken overeenkomsten niet nietig verklaart.

In dezelfde zin mag niets eraan in de weg staan dat de wetgever bepaalde oneerlijke bedingen ongeldig verklaart door middel van wetten die tot doel hebben een eind te maken aan wijdverbreide oneerlijke praktijken van banken, maar de betrokken overeenkomsten niet nietig verklaart.

In casu blijkt dat de Hongaarse wetgever door middel van de wetten DH 1 tot en met DH 3 een kader heeft vastgesteld voor de schrapping van oneerlijke bedingen in kredietovereenkomsten in vreemde valuta, waarvan het gebruik in Hongarije wijdverbreid was en waarover talrijke gedingen zijn gevoerd voor de Hongaarse rechters.

Dit is een maatregel die de lidstaten kunnen nemen om, zoals artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13, gelezen in samenhang met de vierentwintigste overweging ervan, bepleit, een einde te maken aan het gebruik van oneerlijke bedingen in overeenkomsten tussen consumenten en verkopers.24.

Rest de vraag of deze voorschriften van nationaal recht niet in strijd zijn met het doeltreffendheidsbeginsel, namelijk of zij de uitoefening van de door het Unierecht aan consumenten toegekende rechten in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk maken.

Dienaangaande zij opgemerkt dat wet DH 1 is vastgesteld opdat het dwingende karakter van de in beslissing nr. 2/2014 PJE ontwikkelde beginselen niet alleen voor de rechters geldt, maar die beginselen ook rechtstreeks toepassing kunnen vinden.25. In deze context, en zoals uit punt 4 van de memorie van toelichting26. bij wet DH 1 blijkt, heeft de wetgever rekening willen houden met de rechtspraak van het Hof en met name met punt 3 van het dictum van het arrest van 30 april 2014, Kásler en Káslerné Rábai (C-26/13, EU:C:2014:282).

Uit de bewoordingen van wet DH 1 blijkt dat deze wet uitsluitend betrekking heeft op de gevolgen van de toepassing van verschillende wisselkoersen op alle op de consument rustende betalingsverplichtingen uit hoofde van de leningsovereenkomst en op de vrijgave van de gelden. De wetsbepaling heeft alleen rechtsgevolgen in verband met dit oneerlijke beding, zodat zij de consument geenszins de mogelijkheid ontneemt om om andere redenen de nietigheid van een beding in te roepen wegens het vermeende oneerlijke karakter ervan. Dit geldt zelfs als het beding betrekking heeft op dezelfde ten laste van de consument komende elementen, zonder dat het de toepassing van afzonderlijke wisselkoersen betreft, maar om andere redenen, mits deze kunnen worden ingeroepen op grond van de definitie in artikel 3 van richtlijn 93/13.

Dat niet kan worden onderzocht of de bedingen die het wisselkoersrisico bepalen, oneerlijk zijn, staat overigens los van de vaststelling van deze wet en van de in het belang van een conforme uitlegging gegeven beslissingen van de Kúria die daaraan vooraf zijn gegaan. Dat onderzoek wordt belet door de omstandigheid dat dergelijke bedingen het eigenlijke voorwerp van de overeenkomst zijn, dat in beginsel aan de beoordeling van het oneerlijke karakter ervan ontsnapt, tenzij zij niet duidelijk en begrijpelijk zijn geformuleerd.27.

De wetten DH 2 en DH 3 hebben evenmin betrekking op de bedingen die het wisselkoersrisico bepalen.

Wet DH 2 bevat gedetailleerde technische voorschriften in verband met wet DH 1 teneinde de afrekening voor zowel de consumenten als voor de banken transparant te maken. Deze wet bevat algemene regels van burgerlijk recht voor de afrekening; de bijzondere regels zijn opgenomen in een handeling van lager niveau, namelijk een MNB-verordening (verordening van de Nationale Bank van Hongarije).

Wet DH 3, die de lijst van wetgevingsmaatregelen betreffende kredieten in vreemde valuta sluit, verplicht tot omzetting van het saldo van in vreemde valuta luidende kredieten in HUF, en heft daartoe het wisselkoersrisico dat in hypothecaire kredietovereenkomsten met particulieren eenzijdig ten laste van de kredietnemers is gelegd, op. De wet betreffende de omzetting formuleert de juridisch technische voorschriften, de procedurevoorschriften en de voorwaarden voor de omzetting in HUF, en regelt de aanpassing van de met consumenten gesloten kredietovereenkomsten waarvoor de omzetting in HUF geldt.

Het klopt dat de wet betreffende de omzetting uitgaat van de vaststelling in beslissing nr. 2/2014 PJE dat, in geval van geldige overeenkomsten, het wisselkoersrisico op de kredietnemer rust en dat het oneerlijke karakter van die voorwaarden niet in rechte kan worden betwist, behalve in de gevallen en aan de hand van de criteria bedoeld in de uniformiseringsbeslissing.

De wet tracht derhalve, los van dit gegeven en op aanvullende wijze, toekomstige schommelingen van de wisselkoers te beperken en de gevolgen ervan te minimaliseren.

Met andere woorden, de logica die aan de wet ten grondslag ligt, is juist om door een wetgevende maatregel de consumenten te helpen hun kredieten af te lossen, ondanks het feit dat artikel 4, lid 2, van richtlijn 93/13 niet toestaat het oneerlijke karakter van een beding betreffende het wisselkoersrisico, als essentieel onderdeel van het eigenlijke voorwerp van de overeenkomst, te onderzoeken.

Concluderend ben ik van mening dat de bepalingen van richtlijn 93/13 zich niet verzetten tegen de vaststelling van nationale voorschriften als die in het hoofdgeding, voor zover deze voorschriften, ter wille van de rechtszekerheid en de duidelijkheid, tot doel hebben consequenties te trekken uit de uitleggingsrichtsnoeren van het Hof.

Ik geef derhalve in overweging om op de tweede vraag te antwoorden dat richtlijn 93/13 zich niet ertegen verzet dat een lidstaat, met het oog op de rechtszekerheid en de consumentenbescherming, bij wet bepaalde oneerlijke contractuele bedingen in overeenkomsten tussen verkopers en consumenten wijzigt, voor zover die wijzigingen de doeltreffendheid van de door die richtlijn geboden bescherming onverlet laten.

Met zijn derde vraag, die uit twee delen bestaat, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of het met het Unierecht verenigbaar is dat de Kúria, in het belang van een uniforme uitlegging van het recht, voor rechters bindende beslissingen geeft op het gebied van consumentenbescherming.

Zo ja, wenst hij te vernemen of dit antwoord ook geldt wanneer de rechters niet op een transparante wijze en volgens vooraf vastgestelde regels tot lid van de raad voor uniformisering worden benoemd, de procedure voor die raad niet openbaar is, en achteraf niet kan worden achterhaald hoe die raad te werk is gegaan, en met name op welke deskundigenverklaringen en rechtsgeleerde publicaties hij zich heeft gebaseerd, en wat het stemgedrag (voor- of tegenstem) van de verschillende leden was.

Mijns inziens, en zoals de Europese Commissie heeft opgemerkt, kan men zich op goede gronden afvragen of deze vraag relevant is voor de beslechting van het geding.

Het komt mij namelijk voor dat de twijfel van de verwijzende rechter, zoals geformuleerd in de derde vraag, uitdrukking geeft aan een algemene bezorgdheid over de rechtelijke organisatie in Hongarije, en meer in het bijzonder over de Hongaarse zogeheten uniformiseringsprocedure en de mogelijke gevolgen van de bindende beslissingen van de Kúria in deze context.28.

Dit aspect lijkt mij slechts zeer in de verte verband te houden met het hoofdgeding, zoals dit bij de verwijzende rechter aanhangig is, en met de specifieke problematiek van de gevolgen die door de aangezochte rechter kunnen en moeten worden verbonden aan de vaststelling dat een beding in een overeenkomst tussen een verkoper en een consument oneerlijk is.

Er zij op gewezen dat de werkingssfeer van richtlijn 93/13 zich niet uitstrekt tot de procedures en rechtsinstrumenten die de lidstaten met het oog op de organisatie van hun gerechtelijk apparaat en ter waarborging van de uniformiteit van hun nationale rechtspraak hebben gecreëerd.

Die bezorgdheid lijkt mij overigens geen verband te houden met de vereisten van daadwerkelijke rechtsbescherming die met name voortvloeien uit artikel 19, lid 1, VEU, dat de lidstaten verplicht te voorzien in een stelsel van rechtsmiddelen en procedures om een daadwerkelijk rechterlijk toezicht op de onder het recht van de Unie vallende gebieden te verzekeren.29.

Bovendien kan worden getwijfeld aan het nut om in casu het Hongaarse systeem van bindende uitleggingsbeslissingen ter discussie te stellen, aangezien het immers de wetten DH 1 tot en met DH 3 zijn die in voorkomend geval problematisch zijn voor de door richtlijn 93/13 geboden bescherming tegen oneerlijke bedingen.

Uit de verwijzingsbeslissing alleen valt moeilijk op te maken wat het verband is tussen enerzijds de organisatie van dat systeem van bindende uitleggingsbeslissingen en anderzijds de bevoegdheid en de fundamentele beginselen van Unierecht die erin worden genoemd.

De vraag van de verwijzende rechter kan hooguit aldus worden begrepen dat zij erop is gericht te vernemen of de bindende beslissingen die de Kúria in het systeem van uniformisering van het recht heeft gegeven, de rechter in casu ertoe kunnen verplichten voorbij te gaan aan richtlijn 93/13 en aan het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming.

In casu kan het Hof vragen over dergelijke procedures slechts in behandeling nemen indien wordt vastgesteld dat deze de nationale rechters beletten hun rol bij de toepassing van het Unierecht uit te oefenen.

Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn als vaststaat dat de omstreden organisatie- of procedurevoorschriften hen beletten om aan de vaststelling van het oneerlijke karakter van bepaalde bedingen de nodige gevolgen te verbinden, of afbreuk doen aan de hun door artikel 267 VWEU toegekende bevoegdheid om het Hof om een prejudiciële beslissing te verzoeken.30.

Opgemerkt zij echter op dat de uniformiseringsbeslissingen van de Kúria de Hongaarse rechters weliswaar binden, maar hen geenszins beletten om de verenigbaarheid met het Unierecht van de overeenkomsten waarvan zij kennis dienen te nemen, te beoordelen, en om, in voorkomend geval, een beslissing overeenkomstig dit recht te geven door de beslissing tot uniformisering van het recht buiten toepassing te laten op grond van het beginsel van voorrang van het Unierecht.

Zoals uit de onderhavige procedure blijkt, wordt het de rechters evenmin belet om het Hof op grond van artikel 267 VWEU te verzoeken om een prejudiciële beslissing over uitlegging van de toepasselijke bepalingen van Unierecht. Indien het Hof tot een andere slotsom komt dan die welke in de beslissing tot uniformering van het recht is geformuleerd, kan cassatieberoep worden ingesteld om te verzekeren dat het recht in de toekomst in overeenstemming met het Unierecht wordt toegepast.

Deze slotsom ligt mijns inziens in de lijn van de recente preciseringen die het Hof in zijn arrest van 7 augustus 2018, Banco Santander en Escobedo Cortés (C-96/16 en C-94/17, EU:C:2018:643)31., heeft aangebracht met betrekking tot de rechtspraak van het Tribunal Supremo (hoogste rechterlijke instantie, Spanje). Het Hof heeft in dit arrest bevestigd dat niet kan worden uitgesloten dat de hoogste rechterlijke instanties van een lidstaat, zoals de Tribunal Supremo, in hun rol bij de harmonisering van de uitlegging van het recht en omwille van de rechtszekerheid, met inachtneming van richtlijn 93/13 bepaalde criteria formuleren aan de hand waarvan de lagere rechterlijke instanties het oneerlijke karakter van contractuele bedingen moeten beoordelen.

Gelet op het voorgaande geef ik in overweging op de derde vraag te antwoorden dat de bevoegdheid die ter waarborging van een hoog niveau van consumentenbescherming aan de Unie is verleend, en de rechten op een doeltreffende voorziening in rechte en op een eerlijk proces, zich niet verzetten tegen de op het hoofdgeding van toepassing zijnde uniformiseringsbeslissingen, die in het belang van een uniforme uitlegging van het recht zijn gegeven.