5.1.2.b Het Savigniaanse conflictenrecht

481. Savigniaanse denkwereld. Tegenwoordig denken wij binnen een ander conflictenrechtelijk paradigma, namelijk binnen het conflictenrecht dat Friedrich Carl von Savigny in 1849 heeft ontwikkeld, en dat in (grofweg) de tweede helft van de negentiende eeuw de statutenleer heeft verdrongen.1 Dit Savigniaanse conflictenrecht verschilt fundamenteel van het statutistische conflictenrecht — zowel qua grondslag als qua methode.2

482. Grondslag. Von Savigny zoekt de grondslag van het conflictenrecht niet, zoals de statutisten doorgaans deden, in de staatssoevereiniteit.3 Dat leidt zijns inziens alleen maar tot toepassing van de lex fori, tot "eifersüchtigen Handhabung der ausschliessenden eigenen Herrschaft." 4 Voor Von Savigny wordt daarentegen de grondslag van het conflictenrecht gevormd door de internationale rechtsgemeenschap, de steeds groeiende "völkerrechtlichen Gemeinschaft der mit einander verkehrenden Nationen." 5 Daarmee tilt hij het conflictenrecht naar een bovenstatelijk plan. Niet de nationale soevereiniteit, maar de eisen van de internationale rechtsgemeenschap moeten het conflictenrecht vormen. Deze internationalistische grondslag brengt mee dat alle rechtsstelsels gelijkwaardig zijn. De lex fori kan de bevoorrechte positie die zij in de statutenleer bekleedde, niet meer behouden.6 Ook volgt volgens Von Savigny uit deze grondslag dat "die Rechtsverhältnisse, in Fällen einer Collision der Gesetze, dieselbe Beurtheilung zu erwarten haben, ohne Unterschied, ob in diesem oder jenem Staate das Urtheil gesprochen werde." 7 De conflictenrechtelijke vraag moet, anders gezegd, overal hetzelfde antwoord krijgen — dit is het ideaal van de internationale beslissingsharmonie (`Entscheidungsharmonie'). Aldus heeft Von Savigny met deze grondslag het fundament gelegd voor een conflictenrecht met universele geldigheidspretenties.8

483. Methode. De methode die Von Savigny voor dat conflictenrecht vervolgens voorstelt, is wel als een `kopernikanische Wende' gekenschetst.9 Von Savigny beantwoordt de vraag naar het toepasselijke recht namelijk niet, zoals de statutisten deden, door het toepassingsbereik van de rechtsregel vast te stellen. Von Savigny keert de conflictenrechtelijke rechtsvinding om: hij zoekt vanuit de concrete rechtsverhouding naar het toepasselijke rechtsstelsel. Niet de rechtsregel, maar de rechtsverhouding is het vertrekpunt in de conflictenrechtelijke rechtsvinding. Het gaat er om, aldus Von Savigny, "dass bei jedem Rechtsverhältniss dasjenige Rechtsgebiet aufgesucht werde, welchem dieses Rechtsverhältniss seiner eigenthümlichen Natur nach angehört oder unterworfen ist (worin dasselbe seinen Sitz hat)." — dit is de beroemde Sitz-formule van Von Savigny.10

484. Implicaties omkering. Deze omkering heeft een aantal belangrijke implicaties.

485. EnOolitisierung. Zo spelen inhoud, strekking en aard van de rechtsregel dus: statelijke belangen — geen rol meer bij de vraag naar het toepasselijke recht. Rechtspolitieke overwegingen worden aldus uit het conflictenrecht gebannen; het conflictenrecht is 'entpolitisiert'.11Bepalend is enkel nog de 'eigenthümliche Natur' van de rechtsverhouding — en daarmee treden de belangen van het individu op de voorgrond.

486. Grenzeloosheid. Een andere implicatie van Von Savigny's omkering is de `grenzeloosheid' van (privaatrechtelijke) rechtsregels. Het statutistische conflictenrecht kent de vooronderstelling dat rechtsregels een beperkt toepassingsbereik hebben; de conflictenrechtelijke vraag wordt immers opgelost door het toepassingsbereik van rechtsregels af te bakenen. En waar het statutistische conflicten-recht in de sleutel van de staatssoevereiniteit is gezet, valt die afbakening in beginsel samen met de grenzen van de staatssoevereiniteit: ziedaar het formele-territorialiteitsbeginsel. Wie daarentegen, zoals Von Savigny, de conflictenrechtelijke rechtsvinding omkeert, kiest bij de rechtsverhouding de toepasselijke rechtsregels. Dat impliceert dat alle rechtsregels een onbeperkt toepassingsbereik hebben; zij zijn 'grenzeloos' en uitwisselbaar. Een keuze is immers alleen denkbaar indien alle ter keuze staande rechtsregels, "jedenfalls der Idee nach" 12, in beginsel zouden kunnen worden toegepast.13 Aldus ligt, zoals Vogel terecht heeft opgemerkt,in het Savigniaanse conflictenrecht "eine radikale Absage an die überkommene Lehre von der `Territorialität' der Privatrechtsgesetze." 14 In het Savigniaanse conflictenrecht is geen plaats meer voor het formele-territorialiteitsbeginsel.

487. Uitzonderingen. Daarmee stuiten wij op de grenzen van het Savigniaanse model. Men kan immers niet volhouden dat alle rechtsregels een onbeperkt toepassingsbereik hebben. Er zijn rechtsregels die door hun bijzondere aard en strekking onmiskenbaar een territoriaal beperkt toepassingsbereik hebben (`Gesetze von streng positiver, zwingender Natur'), en er zijn rechtsregels die betrekking hebben op rechtsfiguren die niet in alle rechtsstelsels bekend zijn.15 Dit zijn dan ook de uitzonderingen in het Savigniaanse conflictenrecht. Von Savigny plaatst deze twee categorieën rechtsregels als 'anomaal recht' buiten zijn conflictenrechtelijke model.16 Hen acht hij onderworpen aan formele territorialiteit: "Bei solchen Gesetzen wird der Richter das einheimische Recht ausschliessender anzuwenden haben (...), das fremde Recht dagegen unangewendet lassen müssen (...)" 17