8.1.1 De wereldwijde financiële crisis

Na een jarenlange scherpe stijging, begonnen de huizenprijzen in de Verenigde Staten vanaf april 2007 hard te dalen.1 Pas na ruim twee jaar bleek de bodem bereikt. Dit had niet alleen grote gevolgen voor huizenbezitters, maar ook voor banken en andere financiële instellingen. De zogeheten subprime-hypotheken, tijdens de crisis vaak aangeduid als rommelhypotheken, speelden hier een grote rol in.2

Bij deze hypotheken werden leningen verstrekt aan huizenkopers die eigenlijk niet (voldoende) kredietwaardig waren. Dit was mogelijk vanwege de deregulering van de financiële markten vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw.3 De zogenoemde NINJA-hypotheken vormden een onderdeel van deze subprime-hypotheken, waarbij zelfs krediet werd verschaft aan personen met ‘No Income, No Job or Assets’. Met een subprime-hypotheek kon iemand een huis kopen, tegen een lage rente voor de eerste twee of drie jaar.4 Na die eerste jaren steeg de rente flink. Om dit te kunnen betalen, werd een nieuwe lening afgesloten, wederom tegen een aanvankelijk lage rente. De waarde van het huis zou in die jaren echter al aanzienlijk zijn gestegen, waardoor de bank wel bereid zou zijn om tegen verpanding van de overwaarde de nieuwe lening te verschaffen. Een groot deel van dit type hypotheken werd vervolgens opgeknipt, gebundeld en doorverkocht aan pensioensfondsen, verzekeraars en andere banken. Dit proces wordt securitisatie genoemd.5 Het doel hiervan was het risico van de hypotheken afwentelen op andere partijen, die tegen een hoger rendement bereid waren meer risico te dragen.

Zolang de huizenprijzen stegen, leverden de subprime-hypotheken weinig problemen op. Toen de huizenbubbel in 2007 echter klapte, kwamen veel banken in de problemen. De ‘pakketjes’ van hypotheken die door securitisatie waren ontstaan zorgden door de daling van de huizenprijzen voor grote verliezen.6 Hierdoor werd het steeds lastiger om kapitaal aan te trekken. Nadat al eerder andere banken en financiële instellingen in moeilijkheden waren gekomen, ging op 15 september 2008 de Amerikaanse investeringsbank Lehman Brothers failliet.7

Het faillissement had grote gevolgen voor het vertrouwen op de interbancaire markt.8 Financiële instellingen wisten niet van elkaar wie welke verliezen droeg en zagen elkaar als een potentieel nieuwe Lehman. Zij werden daarom zeer terughoudend met het verstrekken van leningen aan elkaar. Financiering werd steeds lastiger. Deze krediet- of bankencrisis had ook consequenties voor banken buiten de Verenigde Staten en voor banken die buiten de subprime-hypotheken waren gebleven.9 De onzekerheid over de toestand van banken werd te groot en hoewel centrale banken en overheden allerlei noodmaatregelen namen, bleek een wereldwijde financiële crisis niet meer te voorkomen.10