4.4.4 Is doelwijziging geoorloofd?

Indien een stichtingsorgaan op grond van de statuten bevoegd is om het doel te wijzigen, is het orgaan – anders dan de rechter – niet op grond van de wet, althans niet uitdrukkelijk, gehouden om een nieuw doel aan te wijzen dat verwant is aan het bestaande doel. Betekent dit dat het wijzigingsbevoegde stichtingsorgaan volledig vrij is in het aanwijzen van een nieuw doel?

Evenals voor de rechter geldt mijns inziens als uitgangspunt voor het bestuur en de raad van toezicht dat getracht moet worden zo veel mogelijk aansluiting te houden bij het – op dat moment – in de statuten geformuleerde doel. De oprichter kan echter bewust aan het bestuur en/of de raad van toezicht meer vrijheid en flexibiliteit ten aanzien van doelwijziging hebben geboden.

Het bestuur en de raad van toezicht die tot doelwijziging willen overgaan dienen echter niet alleen met het belang van de oprichter – welk belang mede tot uitdrukking komt in het doel en de overige bepalingen in de statuten – rekening te houden, maar ook met de belangen van anderen die bij de stichting zijn betrokken.

Van der Grinten en Maeijer meenden dat een statutaire wijzigingsbevoegdheid restrictief moet worden uitgelegd:

Rensen schrijft zijn bewerking van Asser echter:2

Begrijp ik het goed dan meent hij – mijns inziens terecht – dat aan de oprichter vrijheid moet worden gelaten om een stichtingsorgaan de bevoegdheid te geven om zelfs een ingrijpende doelwijziging door te voeren. Soms bestaan er immers weinig bezwaren tegen een statutenwijziging die inhoudt dat het doel ingrijpend wordt gewijzigd, aangezien dit – al dan niet bewust gewenste – flexibiliteit biedt. Bovendien voorkomt de bevoegdheid om de statuten te wijzigen dat de stichting ontbindbaar wordt omdat het doel niet meer kan worden bereikt (artikel 2:301 lid 1 sub b BW). Wanneer een stichting geen vermogen meer heeft of het vermogen onvoldoende is om het stichtingsdoel te verwezenlijken en het bovendien niet waarschijnlijk is dat de stichting binnen afzienbare tijd wel voldoende vermogen heeft (artikel 2:301 lid 1 sub a BW) kan een stichting worden ontbonden door de rechter.3 De bevoegdheid om het doel te wijzigen zou dit kunnen voorkomen.

Quist merkt – naar mijn mening eveneens terecht – op dat het bestuur bij besluiten tot doelwijziging terughoudendheid dient te betrachten indien de stichting vermogen heeft dat met een bepaald doel bijeen is gebracht.4 Een doelwijziging betekent, in het geval dat de stichting vermogen heeft, dat de bestemming van het doelvermogen gewijzigd wordt. Anders dan bij omzetting is de wettelijke regeling omtrent beklemd vermogen (artikel 2:18 lid 6 BW, waarover hierna in par. 4.5.3 meer) bij een statutenwijziging niet van toepassing. Indien een stichting begunstigden van het stichtingsvermogen heeft, heeft doelwijziging bovendien mogelijk (ingrijpende) consequenties voor die begunstigden, die op een dergelijke wijziging vaak geen invloed hebben. Degenen die hebben bijgedragen aan het vermogen van de stichting, zoals bijvoorbeeld donateurs, vertrouwden er op dat het gevormde vermogen zou worden aangewend ter bereiking van het voorgehouden stichtingsdoel. Bovendien zijn donateurs en begunstigden vaak niet bij de organisatie van de stichting betrokken; zij zijn relatieve buitenstaanders.

Bij een besluit tot doelwijziging dient het bestuur de bij de stichting betrokken belangen in acht te nemen. De vraag of een besluit tot wijziging geoorloofd is, hangt dus samen met de bij de stichting betrokken belangen (zie hierover ook paragraaf 6.2). In lijn met Quist meen ik dat in het bijzonder rekening gehouden dient te worden met de belangen van degenen die hebben bijgedragen aan de totstandkoming van het stichtingsvermogen, maar ook met de belangen van degenen die op grond van het stichtingsdoel bepaalde verwachtingen hebben, zoals de begunstigden.

Als het wijzigingsbevoegde orgaan zelf het vermogen heeft bijeengebracht, lijkt een wijziging minder snel ongeoorloofd dan wanneer het vermogen is gevormd door bijdragen van derden, zeker als deze derden niet met de wijziging (kunnen) instemmen. Een ingrijpende wijziging van het doel van een fondsenwervende instelling zou bijvoorbeeld onredelijk kunnen zijn, aangezien donateurs destijds een donatie hebben gedaan voor een specifiek doel. Andere bij de stichting betrokken belangen kunnen zijn de belangen van degenen ten opzichte van wie de stichting contractuele verplichtingen is aangegaan. Indien aan de stichting een onderneming is verbonden, kunnen ook de belangen van bijvoorbeeld werknemers betrokken zijn (zie ook paragraaf 6.2 en 6.5 hierna).

Voor de vraag of een wijziging geoorloofd is, is van belang hoe ver het nieuwe doel verwijderd is van het oorspronkelijke doel en de oorspronkelijke activiteiten van de stichting.5 Bovendien dient gekeken te worden naar de aard van de wijzigingen. Ik meen dat in dit verband relevant is om een onderscheid te maken tussen de voornaamste, primaire statutaire doelstellingen en de meer “ondersteunende” doelstellingen. Bijvoorbeeld: een stichting die ten doel heeft een bepaalde ziekte te bestrijden, kan als “ondersteunende doelstelling” hebben: het organiseren van lezingen en wetenschappelijke congressen. Wijziging van dergelijke ondersteunende doelstellingen zal minder snel ongeoorloofd zijn, zeker als de nieuwe ondersteunende doelstellingen de hoofddoelstelling beter dragen.

De vrijheid van het bestuur en de raad van toezicht, indien deze is ingesteld, wordt dus in zoverre beperkt dat niet iedere wijziging geoorloofd is jegens degenen die bij de stichting zijn betrokken (de belanghebbenden). Een besluit tot doelwijziging kan onder omstandigheden door een dergelijke belanghebbende worden aangetast. Een besluit tot doelwijziging kan – ook als wijziging op grond van de statuten is toegestaan – in bepaalde gevallen jegens belanghebbenden in strijd met de redelijkheid en billijkheid zijn. Deze belanghebbenden kunnen met een beroep op van artikel 2:15 lid sub b BW het besluit tot doelwijziging trachten te vernietigen. Of een dergelijk beroep slaagt hangt als gezegd mede af van de vraag hoe ver het nieuwe doel verwijderd is van het oorspronkelijke doel.

Voor een beroep op de vernietigingsgrond van artikel 2:15 BW geldt een korte termijn van een jaar, die ingaat na het einde van de dag waarop, hetzij aan het besluit voldoende bekendheid is gegeven, hetzij de belanghebbende van het besluit kennis heeft genomen of daarvan is verwittigd (artikel 2:15 lid 5 BW).

Een belanghebbende, die de notulen van de vergadering waarin is besloten tot statutenwijziging of de akte van statutenwijziging niet heeft gelezen, zal al snel aanlopen tegen deze vervaltermijn.6

Indien het bestuur en/of de raad van toezicht veel vrijheid tot wijziging van het doel hebben gekregen, maar er verschillende belanghebbenden zijn betrokken, kan het dus verstandig zijn om zo veel mogelijk aan te sluiten bij (de strekking van) het oorspronkelijke doel. Indien het bestuur en/of de raad van toezicht een wijziging van het doel gewenst achten, bijvoorbeeld omdat het huidige doel sterk verouderd is of andere omstandigheden wijziging noodzakelijk maken, zouden zij er voor kunnen er voor kiezen om hun motivering, dat wil zeggen: de overwegingen die hebben geleid tot het vaststellen van een nieuw afwijkend doel, schriftelijk vast te leggen. Gedacht kan worden aan het vastleggen van deze overwegingen in de statuten zelf (de statuten zijn middels het handelsregister immers voor derden inzichtelijk) of in de overwegingen van de akte voorafgaand aan de tekst van de nieuwe statuten.