HvJ EU, 01-02-2024, nr. C-251/22 P

Wat de structuur van de vrachtwagenmarkt betreft, heeft de Commissie erop gewezen dat deze markt wordt gekenmerkt door een hoge mate van transparantie en concentratie, waarbij de partijen meerdere malen per jaar de gelegenheid hebben om bijeen te komen en de marktsituatie te bespreken. Volgens de Commissie konden de partijen door middel van alle uitwisselingen een duidelijk beeld krijgen van de mededingingspositie van elk van hen.

De Commissie heeft er ook op gewezen dat de partijen, waaronder Scania, op belangrijke nationale markten dochterondernemingen hebben die optreden als distributeurs van hun producten. Deze nationale distributeurs beschikken over een eigen dealernetwerk. De Commissie heeft opgemerkt dat Scania in alle EER-landen behalve [vertrouwelijk] haar vrachtwagens verkoopt via nationale distributeurs, die volledige dochterondernemingen van haar zijn. De nationale distributeurs van Scania verkopen de bij het hoofdkantoor gekochte vrachtwagens aan dealers, die ofwel volledige dochterondernemingen, ofwel onafhankelijke ondernemingen zijn. De Commissie verklaart dat Scania in Duitsland [vertrouwelijk] dealers heeft die volledige dochterondernemingen zijn.

Wat het prijszettingsmechanisme betreft, heeft de Commissie opgemerkt dat dit voor alle partijen dezelfde stappen omvat en over het algemeen begint met de vaststelling, in een eerste fase, van een initiële brutoprijslijst door het hoofdkantoor. Volgens de Commissie worden vervolgens in een tweede fase verrekenprijzen vastgesteld voor de verkoop, op de verschillende nationale markten, van vrachtwagens tussen de hoofdkantoren van de fabrikanten en nationale distributeurs, die onafhankelijk zijn of volledig in handen zijn van het hoofdkantoor. Verder worden volgens de Commissie in een derde fase de prijzen vastgesteld die door de dealers aan de distributeurs worden betaald, en in een vierde fase de uiteindelijke nettoprijs die door de afnemers wordt betaald en waarover door de dealers of door de fabrikanten zelf wordt onderhandeld wanneer zij rechtstreeks aan dealers of grote afnemers verkopen.

De Commissie heeft opgemerkt dat de uiteindelijk door de afnemers betaalde prijs weliswaar kan variëren, bijvoorbeeld als gevolg van de toepassing van verschillende kortingen op verschillende niveaus van de distributieketen, maar dat alle prijzen die van toepassing zijn in elk stadium van de distributieketen direct, in het geval van de verrekenprijzen tussen het hoofdkantoor en de distributeur, of indirect, in het geval van de door de dealer aan de distributeur betaalde prijs of in het geval van de door de eindafnemer betaalde prijs, voortvloeien uit de initiële brutoprijs. Zo blijkt volgens de Commissie dat de door het hoofdkantoor vastgestelde initiële brutoprijslijsten een gemeenschappelijk en fundamenteel onderdeel vormen van de berekening van de prijzen die gelden in elk stadium van de nationale distributieketens in heel Europa. De Commissie heeft erop gewezen dat alle partijen, met uitzondering van [vertrouwelijk], tussen 2000 en 2006 brutoprijslijsten hebben vastgesteld die geharmoniseerde brutoprijzen omvatten voor de gehele EER.

Wat concreet het prijszettingsmechanisme binnen Scania en de bij die prijszetting betrokken actoren betreft, heeft de Commissie beschreven dat Scania's hoofdkantoor de brutoprijslijst af fabriek (Factory Gross Price List; hierna: ‘FGPL’) vaststelt voor elk van de verschillende onderdelen van een vrachtwagen.

Op basis van de ontvangen FGPL onderhandelt elke nationale Scaniadistributeur, bijvoorbeeld Scania DE, met Scania's hoofdkantoor over een ‘nettodistributeursprijs’, te weten de prijs die de distributeur voor elk onderdeel aan het hoofdkantoor betaalt. De nettodistributeursprijs wordt vermeld in een document dat ‘RPU’ wordt genoemd (naar de Zweedse term Representantuppgift) en dat het verschil laat zien tussen de FGPL en de nettodistributeursprijs in termen van kortingen. De distributeurskortingen worden vastgesteld door [vertrouwelijk] op Scania's hoofdkantoor, maar worden tevens besproken in het prijscomité. De uiteindelijke beslissing over de nettoprijs voor de Scaniadistributeur wordt genomen door [vertrouwelijk].

Voorts verstrekt de nationale Scaniadistributeur zijn eigen lijst met brutoprijzen, bestaande uit de nettodistributeursprijs vermeerderd met de winstmarge, voor elk van de verschillende onderdelen van een vrachtwagen aan de Scaniadealers in zijn gebied.

Vervolgens onderhandelt de Scaniadealer met de distributeur over een ‘nettodealerprijs’, die is gebaseerd op de brutoprijslijst van de distributeur, verminderd met een aanzienlijke dealerkorting.

De klanten die bij Scaniadealers vrachtwagens kopen, betalen de ‘klantenprijs’. De ‘klantenprijs’ bestaat uit de nettodealerprijs, vermeerderd met de winstmarge van de dealer en eventuele uit de aanpassing van de vrachtwagen voortvloeiende kosten, en verminderd met eventuele aan de klant aangeboden kortingen en promoties. De Commissie heeft vastgesteld dat een prijswijziging in welk stadium van de distributieketen dan ook een beperkte of geen invloed heeft op de uiteindelijk door de afnemer betaalde prijs.

De Commissie heeft ook opgemerkt dat de FGPL wereldwijd van toepassing is, terwijl de nettodistributeursprijs en de brutoprijslijst van de distributeur gelden voor de regio waarin de distributeur werkzaam is. Evenzo wordt de door de dealer bedongen prijs toegepast in de regio waarin de dealer werkzaam is.

Wat de gevolgen van prijsverhogingen op Europees niveau voor de prijzen op nationaal niveau betreft, heeft de Commissie opgemerkt dat de nationale distributeurs van de fabrikanten, zoals Scania DE, de brutoprijzen en de brutoprijslijsten niet autonoom vaststellen en dat alle prijzen die in elk stadium van de distributieketen tot bij de eindafnemer worden toegepast, voortvloeien uit de door het hoofdkantoor vastgestelde pan-Europese brutoprijslijsten.

Hieruit volgt volgens de Commissie dat een door het hoofdkantoor besliste verhoging van de prijzen op de pan-Europese brutoprijslijst bepalend is voor de ontwikkeling van de ‘nettodistributeursprijs’, dat wil zeggen de prijs die de distributeur voor de aankoop van de vrachtwagen betaalt aan het hoofdkantoor. Volgens de Commissie beïnvloedt de verhoging van bovenbedoelde brutoprijzen door het hoofdkantoor derhalve ook het niveau van de brutodistributeursprijs, namelijk de prijs die de dealer aan de distributeur betaalt, ook al wordt de prijs voor de eindafnemer niet noodzakelijkerwijs in dezelfde mate of in het geheel niet gewijzigd.

De Commissie heeft bij het litigieuze besluit vastgesteld dat Scania aan heimelijke bijeenkomsten en contacten met de schikkende partijen heeft deelgenomen binnen verschillende fora en op verschillende niveaus die in de loop van de tijd een ontwikkeling hebben gekend, terwijl de deelnemende ondernemingen, de doelstellingen en de betrokken producten dezelfde zijn gebleven.

De Commissie stelt vast dat er op drie niveaus heimelijke contacten waren.

In de eerste plaats stelt de Commissie vast dat topmanagers van de kartelpartijen in de beginjaren van de inbreuk besprekingen voerden over hun voornemens op het gebied van prijszetting, over toekomstige brutoprijsverhogingen en soms ook over de ontwikkeling van de nettoafnemersprijzen, en weleens afspraken hebben gemaakt over de verhoging van hun brutoprijzen. In het litigieuze besluit noemt de Commissie dit niveau van heimelijke contacten het ‘bestuursniveau’ (top management). De Commissie heeft daaraan toegevoegd dat de kartelpartijen tijdens de bijeenkomsten op bestuursniveau ook afspraken hadden gemaakt over het tijdschema en de doorberekening van kosten voor de invoering van vrachtwagenmodellen die voldoen aan de Euro 3- tot en met Euro 6-normen, en dat bij bepaalde gelegenheden was afgesproken om de betrokken technologieën niet vóór een bepaalde datum in te voeren. De Commissie heeft vastgesteld dat de bijeenkomsten op bestuursniveau tussen 1997 en 2004 hadden plaatsgevonden.

In de tweede plaats heeft de Commissie vastgesteld dat gedurende een beperkte periode en parallel met de bijeenkomsten op bestuursniveau besprekingen plaatsvonden op het niveau van het middenmanagement van het hoofdkantoor van de kartelpartijen, in het kader waarvan naast technische informatie ook gegevens over prijzen en brutoprijsverhogingen werden uitgewisseld. In het litigieuze besluit noemt de Commissie dit niveau van heimelijke contacten het ‘lagere niveau van het hoofdkantoor’ (lower headquarters level). De Commissie heeft vastgesteld dat de bijeenkomsten op het lagere niveau van het hoofdkantoor tussen 2000 en 2008 hadden plaatsgevonden.

In de derde plaats heeft de Commissie vastgesteld dat de kartelpartijen na de invoering van de euro en de invoering door bijna alle vrachtwagenfabrikanten van voor heel Europa geldende brutoprijslijsten, de systematische coördinatie van hun toekomstige prijsvoornemens hebben voortgezet via hun Duitse dochterondernemingen. In het litigieuze besluit noemt de Commissie dit niveau van heimelijke contacten het ‘Duitse niveau’ (German level meetings). De Commissie heeft erop gewezen dat de vertegenwoordigers van de Duitse dochterondernemingen naar analogie met de contacten in de beginjaren van het kartel besprekingen voerden over de toekomstige brutoprijsverhogingen, het tijdschema en de doorberekening van de kosten voor de invoering van voor de Euro 5- en Euro 6-normen vereiste emissietechnologieën voor middelzware en zware vrachtwagens. Zij wisselden ook andere commercieel gevoelige informatie uit. De Commissie heeft vastgesteld dat de bijeenkomsten op Duits niveau vanaf 2004 hadden plaatsgevonden.

Volgens de Commissie bleek uit de bewijsstukken in het dossier dat bovengenoemde contacten betrekking hadden op:

De Commissie heeft erop gewezen dat de partijen multilaterale contacten onderhielden op verschillende niveaus en dat er soms op meerdere niveaus gezamenlijke contacten en bijeenkomsten waren. Volgens de Commissie hielden deze contacten verband met elkaar door de inhoud en het tijdstip ervan, alsook door de openlijke verwijzingen naar elkaar en de onderlinge doorgifte van de verkregen informatie.

De Commissie was van mening dat die activiteiten een vorm van coördinatie en samenwerking inhielden waarbij de partijen de mededingingsrisico's welbewust vervingen door feitelijke samenwerking. De betrokken handelwijze nam de vorm aan van een onderling afgestemde feitelijke gedraging of van een overeenkomst waarbij de concurrerende ondernemingen ervan afzagen om zelfstandig te bepalen welk commercieel beleid zij op de markt wilden voeren en in plaats daarvan hun prijsgedrag via rechtstreekse contacten coördineerden en zich ertoe verbonden om de invoering van technologieën gecoördineerd uit te stellen. De Commissie heeft ook betoogd dat de systematische deelneming aan heimelijke contacten heeft geleid tot een klimaat van wederzijds begrip van het prijsbeleid van de partijen.

De Commissie heeft vastgesteld dat Scania gedurende de gehele duur van de inbreuk regelmatig deelnam aan de verschillende vormen van heimelijke afspraken en is tot de conclusie gekomen dat de inbreuk waaraan Scania heeft deelgenomen, de vorm aannam van een overeenkomst en/of onderling afgestemde feitelijke gedraging in de zin van artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst.

Wat de beperking van de mededinging betreft, heeft de Commissie vastgesteld dat Scania had deelgenomen aan de in punt 38 van het onderhavige arrest beschreven heimelijke contacten en dat alle overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen waaraan zij had deelgenomen, ertoe strekten de mededinging te beperken in de zin van artikel 101 VWEU.

Wat de inbreuk betreft, heeft de Commissie zich op het standpunt gesteld dat de overeenkomsten en/of onderling afgestemde feitelijke gedragingen tussen Scania en de schikkende partijen één enkele voortdurende inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst vormden voor de periode van 17 januari 1997 tot en met 18 januari 2011. De inbreuk bestond volgens de Commissie uit heimelijke afspraken over de prijzen en de brutoprijsverhogingen in de EER voor middelzware en zware vrachtwagens, alsmede over het tijdschema en de doorberekening van de kosten voor de invoering van voor de Euro 3- tot en met Euro 6-normen vereiste emissietechnologieën voor middelzware en zware vrachtwagens.

De Commissie was meer bepaald van mening dat de partijen via de mededingingsverstorende contacten een gemeenschappelijk plan met één enkel mededingingsverstorend doel hadden nagestreefd, alsook dat Scania op de hoogte was of had moeten zijn van de algemene reikwijdte en de wezenlijke kenmerken van het netwerk van heimelijke contacten en de bedoeling had om door haar handelingen mee te werken aan het kartel in kwestie.

De Commissie heeft ook vastgesteld dat het enige mededingingsverstorende doel erin bestond de mededinging op de markt voor middelzware en zware vrachtwagens in de EER te beperken. Volgens haar werd dat doel bereikt via feitelijke gedragingen waarmee de strategische onzekerheid tussen de partijen werd verminderd wat toekomstige prijzen en brutoprijsverhogingen, alsook het tijdschema en de doorberekening van de kosten voor de invoering van milieuconforme vrachtwagens betreft.

In de eerste plaats heeft de Commissie het litigieuze besluit gericht tot Scania CV AB en Scania DE, die zij voor de volgende perioden rechtstreeks aansprakelijk achtte voor de inbreuk:

Voorts stelt de Commissie in de tweede plaats vast dat Scania AB in de periode van 17 januari 1997 tot en met 18 januari 2011 direct of indirect alle aandelen hield in Scania CV AB, die op haar beurt direct of indirect alle aandelen hield in Scania DE. Bijgevolg heeft de Commissie aangegeven dat zij het litigieuze besluit ook tot de volgende entiteiten richtte, die als moedermaatschappijen hoofdelijk en gezamenlijk aansprakelijk werden gehouden:

De Commissie heeft het bedrag van de geldboete vastgesteld op 880 523 000 EUR.

Met hun eerste middel betogen rekwirantes dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door hun argument af te wijzen dat de Commissie artikel 41, lid 1, van het Handvest heeft geschonden door het schikkingsbesluit vast te stellen en haar onderzoek tegen rekwirantes voort te zetten zonder dit aan een ander team toe te vertrouwen dan het team dat was belast met het dossier dat tot dat besluit heeft geleid.

In de eerste plaats betogen rekwirantes dat het Gerecht niet heeft beoordeeld of de administratieve procedure, die na de vaststelling van het schikkingsbesluit is hervat wat Scania betreft, in overeenstemming was met het beginsel van objectieve onpartijdigheid. Zij verwijzen naar de overwegingen in met name de punten 129, 147 en 151 van het bestreden arrest, die betrekking hebben op de eerbiediging van het beginsel van onpartijdigheid in de context van een in de tijd gespreide ‘hybride’ procedure, zoals die welke in casu aan de orde is. Zij betogen dat ingevolge de vaststelling van dat besluit een extra last rustte op de Commissie, die erop had moeten toezien dat zij niet alleen het ‘tabula rasa’-beginsel in acht nam, maar ook onpartijdig overkwam. Hoewel het Gerecht in punt 151 in wezen heeft erkend dat het in dergelijke omstandigheden gerechtvaardigd kan zijn de dossiers aan twee verschillende teams toe te vertrouwen, heeft het daaruit niet de juiste juridische conclusie getrokken en heeft het de kwestie van de onpartijdigheid uitsluitend vanuit het oogpunt van de subjectieve onpartijdigheid behandeld.

In dit verband merken zij meer in het bijzonder op dat het Gerecht in punt 151 heeft verklaard dat Scania niet had aangetoond hoe uit het feit dat dezelfde diensten van de Commissie bij de vaststelling van zowel het schikkingsbesluit als het litigieuze besluit waren betrokken, ‘op zich’ bleek dat er van een onpartijdig onderzoek van de zaak te hunnen aanzien geen sprake was, en dat het vervolgens in punt 152 van dat arrest heeft vastgesteld dat Scania niet had aangetoond dat de Commissie ‘in strijd met het beginsel van subjectieve onpartijdigheid blijk [had] gegeven van partijdigheid of persoonlijke vooringenomenheid jegens Scania’. Aldus heeft het Gerecht blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door zijn beoordeling te beperken tot de ‘subjectieve’ onpartijdigheid en het juridisch te onderscheiden beginsel van ‘objectieve’ onpartijdigheid niet te onderzoeken.

In de tweede plaats betogen rekwirantes dat, zelfs indien het Hof zou oordelen dat het Gerecht dit beginsel van objectieve onpartijdigheid heeft beoordeeld, de beoordeling van het Gerecht dienaangaande hoe dan ook blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting. Het bestreden arrest bevat geen enkele rechtvaardiging die de gevolgtrekking wettigt dat de Commissie dit beginsel van objectieve onpartijdigheid in acht heeft genomen, ondanks het feit dat dezelfde diensten van de Commissie aan de vaststelling van het schikkingsbesluit en het litigieuze besluit hebben deelgenomen en dat het Gerecht in punt 151 van dat arrest uitdrukkelijk heeft erkend dat deze omstandigheid ‘het moeilijker maakt om te waarborgen dat na de vaststelling van het schikkingsbesluit de feiten en bewijzen met betrekking tot een onderneming zullen worden onderzocht overeenkomstig het door de rechtspraak opgelegde ‘tabula rasa’-beginsel’.

Deze constatering doet twijfels rijzen over de onpartijdigheid van de Commissie, aldus rekwirantes. In punt 151 van het bestreden arrest geeft het Gerecht ook aan hoe de Commissie had kunnen handelen om die twijfel weg te nemen, namelijk door ‘de dossiers aan twee verschillende teams [toe te vertrouwen]’, dat wil zeggen door in de gewone procedure die tot de vaststelling van het litigieuze besluit heeft geleid, een ander team te betrekken dan het bij de schikkingsprocedure betrokken team. Uit de redenering van het Gerecht in dat arrest volgt dus dat de Commissie artikel 41, lid 1, van het Handvest heeft geschonden door met dezelfde diensten van de Commissie die het schikkingsbesluit hebben vastgesteld haar onderzoek tegen Scania voort te zetten. Het Gerecht heeft volgens rekwirantes echter nagelaten te erkennen dat de Commissie onvoldoende waarborgen had geboden om elke legitieme twijfel omtrent haar objectieve onpartijdigheid bij het voeren van deze gewone procedure weg te nemen, waardoor het blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting.

De Commissie betwist de gegrondheid van dit betoog.

Wat in de eerste plaats het betoog van rekwirantes betreft waarmee zij het Gerecht verwijten niet te hebben beoordeeld of de administratieve procedure die na de vaststelling van het schikkingsbesluit is hervat wat Scania betreft, in overeenstemming was met het beginsel van objectieve onpartijdigheid, zij eraan herinnerd dat de Commissie volgens de rechtspraak van het Hof tijdens de administratieve procedure de grondrechten van de betrokken ondernemingen moet eerbiedigen. Daarbij moet het onpartijdigheidsbeginsel, dat deel uitmaakt van het recht op behoorlijk bestuur, worden onderscheiden van het vermoeden van onschuld (arrest van 12 januari 2023, HSBC Holdings e.a./Commissie, C-883/19 P, EU:C:2023:11, punt 76 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Op grond van het in artikel 41 van het Handvest neergelegde recht op behoorlijk bestuur heeft eenieder er onder meer recht op dat zijn zaken onpartijdig door de instellingen van de Europese Unie worden behandeld. Dit vereiste van onpartijdigheid omvat enerzijds subjectieve onpartijdigheid, in die zin dat met de zaak belaste leden van de betrokken instelling geen blijk mogen geven van vooroordelen of persoonlijke vooringenomenheid, en anderzijds objectieve onpartijdigheid, in die zin dat die instelling voldoende waarborgen moet bieden om elke gerechtvaardigde twijfel ter zake uit te sluiten (arrest van 12 januari 2023, HSBC Holdings e.a./Commissie, C-883/19 P, EU:C:2023:11, punt 77 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In de onderhavige zaak heeft het Gerecht in de punten 144 en 145 van het bestreden arrest in herinnering gebracht wat dit recht op behoorlijk bestuur inhoudt overeenkomstig de in de twee voorgaande punten van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak.

Vervolgens heeft het Gerecht in punt 147 van het bestreden arrest het betoog van de Commissie verworpen dat, in omstandigheden als die van de onderhavige zaak, schending van het onpartijdigheidsbeginsel uitsluitend moest worden beoordeeld als mogelijk gevolg van schending van het beginsel van het vermoeden van onschuld bij de vaststelling van het schikkingsbesluit, en opgemerkt dat een dergelijke schending kon voortvloeien uit een ander verzuim van de Commissie om voldoende waarborgen te bieden om elke gerechtvaardigde twijfel in de zin van de rechtspraak uit te sluiten over haar onpartijdigheid bij het voeren van de gewone administratieve procedure.

Het Gerecht heeft in punt 148 van dat arrest niettemin vastgesteld dat uit geen enkel van de door rekwirantes aangevoerde argumenten kon worden vastgesteld dat de Commissie in casu tijdens die procedure niet alle nodige waarborgen had geboden om bij het onderzoek van de zaak betreffende Scania elke gerechtvaardigde twijfel over haar onpartijdigheid uit te sluiten. Het heeft deze vaststelling gemotiveerd door in de punten 149 tot en met 164 van dat arrest deze argumenten te analyseren.

Meer in het bijzonder heeft het in punt 151 van het bestreden arrest vastgesteld dat de betrokkenheid van dezelfde diensten bij de vaststelling van zowel het schikkingsbesluit als het litigieuze besluit het moeilijker maakte om te waarborgen dat na de vaststelling van het schikkingsbesluit de feiten en bewijzen met betrekking tot een onderneming ‘[zouden] worden onderzocht overeenkomstig het [zogenaamde] ‘tabula rasa’-beginsel’, en dat dit zou kunnen rechtvaardigen dat de dossiers aan twee verschillende teams worden toevertrouwd, teneinde de twijfels dienaangaande weg te nemen. In punt 152 van dat arrest heeft het evenwel vastgesteld dat rekwirantes niet hadden aangetoond dat een lid van de Commissie of van de diensten die bij de vaststelling van het litigieuze besluit betrokken waren, blijk had gegeven van partijdigheid of persoonlijke vooringenomenheid jegens Scania, met name door ‘in strijd met het beginsel van subjectieve onpartijdigheid’ te hebben deelgenomen aan de vaststelling van het schikkingsbesluit.

In dit verband zij er ten eerste aan herinnerd dat de schikkingsprocedure een alternatieve administratieve procedure voor de gewone procedure is en daarvan verschilt doordat zij een aantal bijzonderheden vertoont. Ten tweede wordt, indien de betrokken onderneming geen verklaring met het oog op een schikking aflegt, de procedure die tot het eindbesluit leidt geregeld door de algemene bepalingen van verordening nr. 773/2004 en niet door die inzake de schikkingsprocedure. Ten derde is de Commissie in de gewone procedure, waarin de aansprakelijkheden nog moeten worden vastgesteld, alleen gebonden door de mededeling van punten van bezwaar en is zij verplicht rekening te houden met de nieuwe elementen die haar in deze procedure ter kennis worden gebracht (zie in die zin arrest van 12 januari 2017, Timab Industries en CFPR/Commissie, C-411/15 P, EU:C:2017:11, punt 136).

Hieruit volgt dat het door het Gerecht in punt 129 van het bestreden arrest genoemde ‘tabula rasa’-beginsel, dat in wezen de in het vorige punt van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte overwegingen behelst, enkel tot uitdrukking brengt dat het vermoeden van onschuld moet worden geëerbiedigd ten aanzien van de onderneming of ondernemingen die besluiten om de schikkingsprocedure met de Commissie niet voort te zetten.

Hieruit volgt dat het ‘zogenaamde ‘tabula rasa’-beginsel’ geenszins relevant was voor de beoordeling door het Gerecht van de eerbiediging van het onpartijdigheidsbeginsel door de Commissie in de zaak die bij het Gerecht aanhangig was gemaakt, en voorts dat, anders dan het Gerecht heeft geoordeeld, het feit dat dezelfde diensten hebben deelgenomen aan de vaststelling van zowel het schikkingsbesluit als het litigieuze besluit geen enkel probleem opleverde met betrekking tot de naleving van het ‘‘tabula rasa’-beginsel’. Wijzigingen aanbrengen in het team dat binnen de Commissie verantwoordelijk is voor een dossier, zou immers zelfs in strijd zijn met het beginsel van behoorlijk bestuur en dat van behandeling van de administratieve procedure binnen een redelijke termijn.

Niettemin moet worden vastgesteld dat het Gerecht geen gevolgen heeft verbonden aan de onjuiste overweging in de tweede zin van punt 151 van het bestreden arrest, die in punt 74 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, zodat de kritiek van rekwirantes op die overweging geen doel treft.

Voor zover het betoog van rekwirantes aldus moet worden opgevat dat zij stellen dat het Gerecht had moeten oordelen dat het feit dat hetzelfde team gedurende de gehele in de tijd gespreide ‘hybride’ procedure in kwestie met de zaak was belast, noodzakelijkerwijs schending door de Commissie van haar verplichting tot objectieve onpartijdigheid opleverde, moet worden opgemerkt dat het enkele feit dat hetzelfde team van de Commissie belast was met de verschillende opeenvolgende fasen van het onderzoek dat heeft geleid tot de vaststelling van het schikkingsbesluit en vervolgens van het litigieuze besluit, op zich, los van elk ander objectief element, geen twijfel kan doen rijzen over de onpartijdigheid van deze instelling (zie naar analogie arrest van 1 juli 2008, Chronopost en La Poste/UFEX e.a., C-341/06 P en C-342/06 P, EU:C:2008:375, punt 56).

Rekwirantes hebben niet aangetoond dat zij voor het Gerecht dergelijke objectieve elementen hadden aangedragen. Bovendien wijst niets in het betoog van rekwirantes erop dat het Gerecht heeft nagelaten te beoordelen of de Commissie zich in casu in overeenstemming met het beginsel van objectieve onpartijdigheid had gedragen.

In punt 152 van het bestreden arrest heeft het Gerecht namelijk geoordeeld dat rekwirantes niet hadden aangetoond dat het met het dossier belaste team of een lid van dat team tijdens de gewone procedure enig vooroordeel jegens Scania had geuit. Anders dan rekwirantes in wezen stellen, is punt 152 voor het Gerecht niet de enige grondslag om vast te stellen dat de Commissie het beginsel van behoorlijk bestuur in casu niet heeft geschonden. Uit dit punt blijkt ook niet dat het Gerecht heeft nagelaten te beoordelen of het gedrag van de Commissie in overeenstemming was met dat beginsel van objectieve onpartijdigheid.

Zo blijkt uit de punten 100 tot en met 104 en 148 tot en met 164 van het bestreden arrest, in hun onderlinge samenhang gelezen, dat het Gerecht, gelet op het betoog dienaangaande van rekwirantes, niet alleen is ingegaan op het ‘subjectieve’ aspect, maar ook op het ‘objectieve’ aspect van het beginsel van onpartijdigheid.

In het bijzonder met betrekking tot de objectieve onpartijdigheid heeft het Gerecht in de punten 100 en 101 van het bestreden arrest om te beginnen herinnerd aan de in de rechtspraak ontwikkelde beginselen voor het gebruik door de Commissie van een ‘hybride’ procedure en heeft het in punt 104 van dat arrest daaruit afgeleid dat, anders dan rekwirantes in wezen betoogden, het gebruik van ‘hybride’ procedures in het kader van de toepassing van artikel 101 VWEU — waarbij het schikkingsbesluit en het uit de gewone procedure voortvloeiende besluit gespreid in de tijd worden vastgesteld — niet op zichzelf en in alle omstandigheden met name schending van de verplichting tot onpartijdigheid met zich meebracht. In punt 105 van dat arrest heeft het Gerecht geoordeeld dat de Commissie mocht gebruikmaken van een dergelijke hybride procedure, mits zij onder meer die verplichting nakwam, hetgeen het vervolgens in de punten 143 en volgende van dat arrest heeft onderzocht.

In dit verband heeft het Gerecht in punt 145 van het bestreden arrest de in punt 70 van het onderhavige arrest uiteengezette beginselen in herinnering gebracht en in de punten 148 tot en met 164 van het bestreden arrest de argumenten onderzocht die rekwirantes hebben aangevoerd ter onderbouwing van hun stelling dat de Commissie hun in casu niet alle waarborgen had geboden om elke gerechtvaardigde twijfel uit te sluiten over haar onpartijdigheid bij het onderzoek van de zaak die hen betrof.

Het Gerecht is in elk geval ingegaan — op zijn minst impliciet — op het ‘objectieve’ aspect van de verplichting tot onpartijdigheid waaraan de Commissie moet voldoen en heeft in wezen om te beginnen in punt 104 van het bestreden arrest opgemerkt dat uit het gebruik door de Commissie van een hybride procedure op zich niet kan worden afgeleid dat deze instelling haar verplichting tot onpartijdigheid niet is nagekomen, vervolgens in punt 149 van dat arrest dat de Commissie, wanneer zij in het kader van de gewone procedure de bewijzen onderzoekt die zijn overgelegd door de partijen die ervoor hebben gekozen om niet te schikken, geenszins gebonden is aan de feitelijke vaststellingen en de juridische kwalificaties die zij in het schikkingsbesluit heeft gehanteerd ten aanzien van de partijen die ervoor hebben gekozen om wel te schikken, en ten slotte in punt 159 van dat arrest dat rekwirantes de Commissie niet verwijten dat zij tijdens de administratieve procedure die tot de vaststelling van het litigieuze besluit heeft geleid, niet alle procedurele waarborgen heeft geëerbiedigd die verband houden met de daadwerkelijke uitoefening van hun rechten van verdediging, zoals deze onder meer zijn opgenomen in de algemene bepalingen van verordening nr. 773/2004. Uit deze elementen blijkt dat het Gerecht heeft onderzocht of rekwirantes voldoende waarborgen hadden gekregen om iedere gerechtvaardigde twijfel over de objectieve onpartijdigheid van de Commissie uit te sluiten.

Wat in de tweede plaats het betoog van rekwirantes betreft waarmee zij in wezen stellen dat het Gerecht bij de beoordeling van het beginsel van objectieve onpartijdigheid in elk geval blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting, zij eraan herinnerd dat rekwirantes met dit betoog het Gerecht verwijten dat het zijn oordeel dat de Commissie het onpartijdigheidsbeginsel in acht had genomen niet heeft onderbouwd. Zij voeren aldus in wezen aan dat het Gerecht zijn motiveringsplicht niet is nagekomen, maar blijkens de punten 80 tot en met 85 van het onderhavige arrest heeft het Gerecht het bestreden arrest op dit punt wel degelijk gemotiveerd.

Voor zover rekwirantes zich beroepen op de overweging in punt 151 van het bestreden arrest dat het feit dat dezelfde diensten van de Commissie hebben deelgenomen aan de vaststelling van zowel het schikkingsbesluit als het litigieuze besluit het moeilijker maakte ‘het zogenaamde ‘tabula rasa’-beginsel’ in acht te nemen, volstaat voorts de opmerking dat uit punt 77 van het onderhavige arrest blijkt dat deze overweging rechtens onjuist is.

Gelet op een en ander kan het eerste middel niet slagen.

Met hun derde middel betogen rekwirantes dat de feitelijke elementen op basis waarvan het Gerecht heeft geoordeeld dat de Commissie terecht had vastgesteld dat er in casu sprake was van één enkele inbreuk, niet konden dienen als grondslag voor de vaststelling dat elke betrokken handeling hetzelfde mededingingsverstorende doel nastreefde en bijgevolg deel uitmaakte van een totaalplan met één enkel mededingingsverstorend doel of bijdroeg aan de verwezenlijking van dit plan. Bovendien geeft het Gerecht geen enkele motivering in dit verband, aldus rekwirantes. Derhalve heeft het Gerecht de gedragingen die op de in de punten 33 tot en met 36 van het onderhavige arrest genoemde drie verschillende niveaus van contacten hebben plaatsgevonden, ten onrechte als ‘één enkele inbreuk’ aangemerkt.

Rekwirantes verdelen dit middel in drie onderdelen.

Met het eerste onderdeel van dit middel betogen rekwirantes dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door de gedragingen op de in de punten 33 tot en met 36 van het onderhavige arrest genoemde drie niveaus van contacten als ‘één enkele inbreuk’ aan te merken en door niet aan te geven waarom de feitelijke elementen waarop het zich baseert, deze kwalificatie rechtvaardigen.

Zo baseert het Gerecht zich in de punten 464 tot en met 469 van het bestreden arrest voor die kwalificatie op een aantal elementen, maar geen daarvan kan, afzonderlijk of samen beschouwd, de conclusie staven dat deze drie niveaus van contacten één enkele inbreuk vormden. In dit verband bekritiseren rekwirantes in wezen het feit dat het Gerecht zich heeft gebaseerd op de omstandigheid dat de betrokken contacten dezelfde producten betroffen en tussen dezelfde groep vrachtwagenfabrikanten plaatsvonden, alsook op de omstandigheid dat er bij het betrokken gedrag op elk niveau een kleine groep medewerkers was betrokken, waarvan de samenstelling betrekkelijk stabiel bleef. Voorts betwisten rekwirantes verschillende vaststellingen van het Gerecht volgens welke die drie niveaus van contacten feitelijk met elkaar verbonden waren, alsook de door het Gerecht getrokken conclusie dat het lagere niveau van het hoofdkantoor en het Duitse niveau hebben bijgedragen aan de verwezenlijking van een gemeenschappelijk plan.

Met het tweede onderdeel van het derde middel betogen rekwirantes dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat uitwisselingen van informatie die niet mededingingsverstorend zijn, deel uitmaken van één enkele inbreuk. In dit verband stellen rekwirantes onder verwijzing naar de vaststellingen van het Gerecht in de punten 223, 235 en 236 van het bestreden arrest — die betrekking hadden op drie informatie-uitwisselingen die in 2004 en 2005 hadden plaatsgevonden op het lagere niveau van het hoofdkantoor — in wezen dat het Gerecht deze drie informatie-uitwisselingen, die volkomen rechtmatig waren, heeft aangemerkt als uitwisselingen met hetzelfde mededingingsverstorende doel als andere, afzonderlijke uitwisselingen die op verschillende niveaus hadden plaatsgevonden. Het heeft dus ten onrechte vastgesteld dat deze drie uitwisselingen deel uitmaakten van één enkele inbreuk, aldus rekwirantes. In dit verband heeft het Gerecht niet uitgelegd hoe dergelijke legitieme handelingen konden bijdragen aan een mededingingsverstorend doel. Het Gerecht heeft volgens rekwirantes dan ook blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door niet-heimelijke informatie-uitwisselingen op het lagere niveau van het hoofdkantoor aan te merken als onderdeel van één enkele inbreuk op artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst.

Met het derde onderdeel van het derde middel betogen rekwirantes dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat het gedrag op Duits niveau hetzelfde doel nastreefde als het gedrag op bestuursniveau en, voor zover relevant, op het lagere niveau van het hoofdkantoor. De reikwijdte van de gedragingen op Duits niveau strekte zich immers niet uit tot het EER-grondgebied, aldus rekwirantes. Punt 467 van het bestreden arrest, waarin het Gerecht heeft vastgesteld dat de Commissie ervan mocht uitgaan dat de geografische reikwijdte van de mededingingsverstorende uitwisselingen op Duits niveau en op bestuursniveau de gehele EER bestreek, is dus onjuist.

In dit verband verwijzen rekwirantes naar hun tweede middel, waarmee zij betogen dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat de reikwijdte van de informatie-uitwisseling op Duits niveau zich uitstrekte tot de gehele EER. Uit deze onjuiste opvatting vloeit voort dat de gedragingen op Duits niveau ook niet konden worden geacht hetzelfde doel na te streven als de gedragingen op bestuursniveau en op het lagere niveau van het hoofdkantoor, met dien verstande dat op het lagere niveau van het hoofdkantoor enkel de periode betreffende de jaren 2004 en 2005 relevant is.

De Commissie betwist dit betoog.

Ten eerste moet worden opgemerkt dat het Gerecht in punt 479 van het bestreden arrest de stelling van rekwirantes dat de Commissie de drie niveaus van heimelijke contacten als bedoeld in de punten 33 tot en met 36 van het onderhavige arrest afzonderlijk had moeten beoordelen, heeft afgewezen onder meer vanwege het bestaan van verbindingen tussen deze drie niveaus, en dat het Gerecht in punt 229 van het bestreden arrest heeft vastgesteld dat rekwirantes er niet in waren geslaagd de vaststellingen van de Commissie betreffende die verbindingen ter discussie te stellen. Meer in het bijzonder heeft het Gerecht in punt 229 aangegeven dat de Commissie een aantal — in punt 218 van dat arrest genoemde — elementen had aangedragen waaruit het bestaan van die verbindingen bleek en dat die elementen niet waren betwist, namelijk het feit dat de deelnemers medewerkers van dezelfde ondernemingen waren en het feit dat de op de drie niveaus gehouden bijeenkomsten in de tijd overlapten. Het Gerecht heeft zijn conclusie dat die drie niveaus met elkaar verband hielden en dat zij niet los en autonoom van elkaar plaatsvonden, gebaseerd op alle elementen die de Commissie in het litigieuze besluit in aanmerking had genomen.

Ten tweede moet worden vastgesteld dat het derde middel in zijn geheel is gebaseerd op de premisse dat elke opzichzelfstaande handeling die volgens de Commissie deel uitmaakt van één enkele voortdurende inbreuk, op zichzelf een inbreuk op artikel 101 VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst moet vormen.

Zoals in punt 94 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, volgt uit vaste rechtspraak dat schending van artikel 101, lid 1, VWEU niet alleen kan voortvloeien uit een opzichzelfstaande handeling, maar ook uit een reeks handelingen of een voortdurende gedraging, ook al zouden een of meer onderdelen van deze reeks handelingen of van deze voortdurende gedraging ook —op zichzelf en afzonderlijk beschouwd — schending van deze bepaling kunnen opleveren. Wanneer de verschillende gedragingen wegens hun identieke doel om de mededinging binnen de interne markt te verstoren, deel uitmaken van een ‘totaalplan’, mag de Commissie bijgevolg de aansprakelijkheid voor die gedragingen toerekenen naargelang van de deelname aan de betrokken inbreuk in haar geheel (arrest van 16 juni 2022, Sony Optiarc en Sony Optiarc America/Commissie, C-698/19 P, EU:C:2022:480, punt 59 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Een onderneming die aan een dergelijke enkele voortdurende inbreuk heeft deelgenomen door middel van voor haar kenmerkende gedragingen die een ‘overeenkomst’ of ‘onderling afgestemde feitelijke gedraging’ met een mededingingsbeperkend doel in de zin van artikel 101, lid 1, VWEU vormden en die een bijdrage aan de verwezenlijking van de inbreuk in haar geheel beoogden te leveren, kan aldus voor de gehele duur van haar deelneming aan die inbreuk eveneens aansprakelijk zijn voor de gedragingen van andere ondernemingen in het kader van deze inbreuk (arrest van 16 juni 2022, Sony Optiarc en Sony Optiarc America/Commissie, C-698/19 P, EU:C:2022:480, punt 60 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Het Hof heeft er echter reeds op gewezen dat een geheel van gedragingen onder de in de vorige twee punten van dit arrest genoemde voorwaarden weliswaar als ‘één enkele voortdurende inbreuk’ kan worden gekwalificeerd, maar dat daaruit niet kan worden afgeleid dat elk van deze gedragingen op zichzelf en afzonderlijk beschouwd noodzakelijkerwijs moet worden aangemerkt als afzonderlijke inbreuk op die bepaling (arrest van 16 juni 2022, Sony Optiarc en Sony Optiarc America/Commissie, C-698/19 P, EU:C:2022:480, punt 64).

Voor de vaststelling van één enkele voortdurende inbreuk is het immers gebruikelijk om rekening te houden met de verschillende verbanden tussen de verschillende bestanddelen van de betrokken inbreuk. Zo kan een contact tussen ondernemingen dat, afzonderlijk beschouwd, op zich geen inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU vormt, niettemin relevant zijn om het bestaan van één enkele voortdurende inbreuk op deze bepaling aan te tonen, gelet op de context waarin dit contact heeft plaatsgevonden. In een dergelijke situatie maakt dit contact deel uit van de bundel indicaties waarop de Commissie zich rechtmatig mag baseren om het bestaan van één enkele voortdurende inbreuk op die bepaling aan te tonen (zie in die zin arrest van 26 januari 2017, Commissie/Keramag Keramische Werke e.a., C-613/13 P, EU:C:2017:49, punt 52 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Uit de in de punten 131 tot en met 134 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak volgt dus dat het voor de vaststelling van het bestaan van één enkele voortdurende inbreuk volstaat dat de Commissie aantoont dat de verschillende onderzochte gedragingen deel uitmaken van een ‘totaalplan’, zonder dat elk van deze gedragingen op zichzelf en afzonderlijk beschouwd moet kunnen worden aangemerkt als afzonderlijke inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU.

Hieruit volgt dat, aangezien het derde middel berust op de onjuiste premisse dat het Gerecht, om het bestaan van één enkele voortdurende inbreuk te kunnen vaststellen, van de Commissie had moeten verlangen dat zij ook aantoonde dat elk van die gedragingen, afzonderlijk beschouwd, op zichzelf een inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst vormde, dit middel ongegrond moet worden verklaard.

Met hun vierde middel betogen rekwirantes dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door in de punten 516 en 532 van het bestreden arrest te oordelen dat het achtste middel van hun bij die rechterlijke instantie ingestelde beroep tot nietigverklaring, dat was ontleend aan een onjuiste toepassing van artikel 25 van verordening nr. 1/2003, niet kon slagen aangezien de gedragingen op bestuursniveau deel uitmaakten van één enkele inbreuk die op 18 januari 2011 is beëindigd, zodat de verjaringstermijn van vijf jaar van artikel 25, lid 1, onder b), pas op die datum was ingegaan en de bevoegdheid van de Commissie om een geldboete op te leggen dus niet was verjaard.

Volgens rekwirantes was deze verjaringstermijn in werkelijkheid verstreken op 20 september 2010, welke datum ongetwijfeld de datum was van de eerste handeling van de Commissie in de zin van artikel 25, lid 3, van verordening nr. 1/2003 waarbij die verjaringstermijn werd gestuit. Aangezien de gedragingen op bestuursniveau op 23 september 2004 zijn beëindigd, is de bevoegdheid van de Commissie om voor deze gedragingen een geldboete op te leggen, evenwel verjaard, aldus rekwirantes. Voor het geval dat het Hof het bestreden arrest vernietigt, het beroep tot nietigverklaring naar het Gerecht verwijst en het litigieuze besluit slechts gedeeltelijk nietig verklaart, betogen rekwirantes voorts dat de laatste mogelijke heimelijke afspraken op het lagere niveau van het hoofdkantoor meer dan vijf jaar vóór 20 september 2010 hebben plaatsgevonden, zodat de Commissie niet langer bevoegd was om voor die afspraken een geldboete op te leggen indien zij zouden worden geacht deel uit te maken van één enkele inbreuk op het bestuursniveau en op het lagere niveau van het hoofdkantoor. Aangezien de exceptie van onbevoegdheid ambtshalve door het Hof kan worden opgeworpen, moet het Hof oordelen dat de bevoegdheid van de Commissie om voor die afspraken een geldboete op te leggen krachtens artikel 25 van verordening nr. 1/2003 was verjaard.

De Commissie betwist dit betoog.

Volstaan kan worden met de vaststelling dat het vierde middel berust op de veronderstelling dat het Hof het bestreden arrest vernietigt, het beroep van rekwirantes naar het Gerecht verwijst en een deel van de vaststellingen in het litigieuze besluit betreffende het bestaan van één enkele voortdurende inbreuk nietig verklaart. Rekwirantes betogen namelijk in wezen dat het Gerecht artikel 25 van verordening nr. 1/2003 heeft geschonden door de door de Commissie in dat besluit opgelegde geldboete te handhaven, terwijl de mededingingsverstorende gedragingen op bestuursniveau op 23 september 2004 waren beëindigd en deze gedragingen dus waren verjaard en niet meer konden worden beboet, aangezien de eerste handeling van de Commissie in de zin van artikel 25, lid 3, van die verordening dateert van 20 september 2010.

Daar de eerste drie middelen van de hogere voorziening zijn afgewezen, moet de conclusie van de Commissie, en vervolgens die van het Gerecht, dat het kartel in kwestie één enkele voortdurende inbreuk vormde die zich uitstrekte tot de gehele EER en tot en met 18 januari 2011 heeft voortgeduurd, als vaststaand worden beschouwd. In die omstandigheden kan, gelet op de datum van de eerste handeling van de Commissie in de zin van artikel 25, lid 3, van verordening nr. 1/2003 niet worden geoordeeld dat de bevoegdheid van de Commissie om een geldboete op te leggen op 18 januari 2011 was verjaard.

Het vierde middel moet dus ongegrond worden verklaard.

Gelet op het feit dat geen enkel middel van de onderhavige hogere voorziening slaagt, moet deze in haar geheel worden afgewezen, aangezien zij ten dele niet-ontvankelijk, ten dele niet ter zake dienend en ten dele ongegrond is.