HvJ EU, 25-10-2017, nr. C-645/16

In de eerste plaats moet de vraag worden gesteld welke functie de vergoedingsregeling van artikel 17 van richtlijn 86/653 heeft. Het Hof heeft al de gelegenheid gehad, met name in de arresten Honyvem Informazioni Commerciali7. en Marchon Germany8., hierover enkele verduidelijkingen te geven9..

Allereerst moet rekening worden gehouden met enkele kenmerken van de werking van de handelsagentuurovereenkomst. Hoewel het werk van de handelsagent er weliswaar hoofdzakelijk in bestaat de sluiting van handelstransacties tot stand te brengen en nieuwe handelsbetrekkingen voor de principaal aan te gaan, heeft de handelsagent in beginsel slechts recht op een provisie indien dankzij zijn optreden een precieze transactie is gesloten, zoals met name blijkt uit artikel 7, lid 1, onder a), van richtlijn 86/653. Daar staat tegenover dat een betrekking die met een klant tot stand is gebracht, daarna tot een reeks transacties kan leiden, zonder dat de agent opnieuw optreedt. Het vooraf verrichte werk wordt aldus naargelang van die transacties vergoed. In die context moet de aard van de in artikel 17 van richtlijn 86/653 bepaalde vergoedingsregeling worden beoordeeld.

Uit het voorgaande blijkt dat een economisch nadeel in de zin van artikel 17, lid 3, van richtlijn 86/653 kan voortvloeien uit het feit dat de overeenkomst is beëindigd op het ogenblik dat de handelsagent een nieuwe klant heeft aangebracht. In dat geval komt de tot op het ogenblik van de beëindiging betaalde provisie immers niet geheel overeen met de waarde van de goodwill die voor de principaal is gecreëerd.10. Daaruit volgt dat de vergoedingsregeling niet als doel heeft de beëindiging van de overeenkomst te bestraffen of een onderhoudsuitkering toe te kennen aan de agent wegens de beëindiging van de overeenkomst, maar wel het vooraf door de handelsagent verrichte werk te vergoeden. Het recht van de handelsagent op een vervangende schadevergoeding waarin artikel 17, lid 3, van richtlijn 86/653 voorziet, is aldus afhankelijk van zijn prestaties tijdens de duur van de overeenkomst en de voordelen die de principaal uit dat werk blijft halen.11. Bijgevolg maakt de vergoeding van de handelsagent na de beëindiging van de overeenkomst nog deel uit van de tegenprestatie die de principaal moet leveren. Daarentegen zal aan de agent uiteraard geen enkele vergoeding worden toegekend indien hij geen diensten heeft geleverd die een economisch voordeel opleverden voor de principaal.

In de tweede plaats moet de vraag worden gesteld wat in het algemeen de juridische aard en gevolgen zijn van de bepaling van een proefperiode.

Het Hof heeft weliswaar nog niet de gelegenheid gehad om uitspraak te doen over de aard van een proefperiode in het kader van handelsagentuurovereenkomsten, maar uit zijn rechtspraak inzake arbeidsrecht, en met name uit het arrest Nisttahuz Poclava12., blijkt dat de proeftijd is bedoeld om de geschiktheid en vaardigheden van de werknemer voor het uitoefenen van zijn functie te beoordelen. Anders dan de handelsagentuurovereenkomst wordt de arbeidsovereenkomst gekenmerkt door de verplichting van de werknemer, niet om een resultaat, maar om een dienst te leveren. De handelsagent oefent zijn beroep zelfstandig uit, terwijl de arbeidsovereenkomst een ondergeschikte relatie tussen de werkgever en de werknemer impliceert. Dat is de reden waarom in het kader van een arbeidsovereenkomst de proefperiode het bovendien mogelijk maakt de nieuwe werknemer op te leiden en te begeleiden. Deze behoefte bestaat niet in de betrekking tussen de principaal en de handelsagent.

Deze twee soorten contracten zijn echter vergelijkbaar wat hun intuitu personae-karakter betreft. De handelsagentuurovereenkomst voert ook een permanente contractuele betrekking in13., die wordt gekenmerkt door een vertrouwensrelatie tussen de medecontractanten. Uit het bovenstaande volgt dat de enige doelstelling van de bepaling van een proefperiode het feit is, dat het in het kader van een handelsagentuurovereenkomst gemakkelijker wordt gemaakt de overeenkomst indien nodig te beëindigen, zodat een partij niet gebonden blijft aan een medecontractant die niet aan zijn verwachtingen voldoet. Ten slotte is het volgens mij belangrijk te benadrukken dat de bepaling van dat beding geen gevolgen heeft voor de contractuele verbintenis zelf, dit wil zeggen de verplichting de prestatie en de tegenprestatie te leveren. Met andere woorden, er kan niet van worden uitgegaan dat de handelsagentuurovereenkomst niet ‘definitief gesloten’ is zolang de proefperiode niet is verstreken. De overeenkomst is definitief gesloten bij de ondertekening ervan.

Allereerst moet kort de vraag worden behandeld of een proefperiode — in het algemeen — kan worden bepaald door de partijen bij een door richtlijn 86/653 beheerste handelsagentuurovereenkomst. Hoewel de verwijzende rechterlijke instantie haar prejudiciële vraag niet in die zin heeft geformuleerd, zijn de motivering van haar verwijzingsbeslissing en de schriftelijke opmerkingen van DTT hoofdzakelijk op dat aspect gericht.

De verwijzende rechterlijke instantie en DTT lijken te veronderstellen dat de door artikel 17, leden 2 en 3, van richtlijn 86/653 bepaalde vergoedingsregeling niet van toepassing is wanneer de overeenkomst tijdens de proefperiode wordt beëindigd. Meer in het bijzonder menen zij dat een overeenkomst die in een proefperiode voorziet, niet definitief is gesloten en dat daarom de status van handelsagent nog niet geldt. Volgens vaste rechtspraak van de verwijzende instantie kan een handelsagent zich tijdens de duur van een eventuele proefperiode niet beroepen op de hem in richtlijn 86/653 toegekende rechten.

DTT wijst er aldus op dat aangezien in richtlijn 86/653 niet wordt verboden een proefperiode te bepalen, de status van handelsagent niet geldt wegens de juridische gevolgen die het nationale recht aan die proefperiode heeft toegekend. In deze context voert DTT aan dat noch richtlijn 86/653 noch de daarop betrekking hebbende rechtspraak van het Hof naar een eventuele proefperiode verwijzen, en dat de partijen bij een handelsagentuurovereenkomst deze dus kunnen bedingen in overeenstemming met het Unierecht.

Wat het Unierecht betreft, schrijft richtlijn 86/653 op grond van artikel 288, lid 3, VWEU alleen het te bereiken resultaat voor, maar wordt aan de nationale overheden de bevoegdheid gelaten om vorm en middelen te kiezen. Blijkens de tweede en de derde overweging van de richtlijn alsook de rechtspraak van het Hof, beoogt deze richtlijn de handelsagenten in hun betrekkingen met hun principalen te beschermen.14. In dit verband moet worden opgemerkt dat het Hof meermaals heeft gewezen op de dwingende aard van de in de artikelen 17 tot en met 19 van richtlijn 86/653 bepaalde vergoedingsregeling15., die er — samen met de in de artikelen 14 tot en met 15 van deze richtlijn vermelde regels16. — toe strekt het door deze richtlijn ingestelde beschermingssysteem voor handelsagenten aan te vullen17.. Bovendien heeft het Hof erop gewezen dat de vergoedingsregels van de artikelen 17 en 18 van die richtlijn van doorslaggevend belang zijn, omdat zij het beschermingsniveau omschrijven dat de Uniewetgever redelijk heeft geacht voor handelsagenten in het kader van de totstandbrenging van de interne markt.18. Daaruit volgt dat de bepalingen van het nationale recht moeten bijdragen tot de verwezenlijking van de dwingende doelstelling van richtlijn 86/653, namelijk de handelsagent een hoog beschermingsniveau waarborgen.

In richtlijn 86/653 wordt nergens melding gemaakt van een eventuele proefperiode. Aangezien het Unierecht zich niet uitspreekt over de toelaatbaarheid ervan, ben ik ook geneigd om — zoals DTT, de Franse en de Duitse regering, en de Commissie — aan te nemen dat de bepaling van een proefperiode in beginsel deel uitmaakt van de contractvrijheid van de partijen. Gelet op de harmoniseringsdoelstelling van richtlijn 86/653, mag het evenwel niet mogelijk zijn de toepassing van deze richtlijn en de nuttige werking van de erin bepaalde rechten teniet te doen door de juridische gevolgen die in het interne recht aan een proefperiode worden toegekend. Anders zou de toepasselijkheid van de dwingende regels van richtlijn 86/653 afhankelijk zijn van het nationale recht.19.

In dit verband moet worden onderzocht welke gevolgen een proefperiode mogelijk heeft voor het recht van de handelsagent op een compensatie in overeenstemming met artikel 17 van richtlijn 86/653, en vastgesteld welke beperkingen er eventueel op van toepassing zijn op grond van de dwingende regels van die richtlijn.

De werkingssfeer en de draagwijdte van artikel 17 van richtlijn 86/653 moeten worden bepaald rekening houdend met de bewoordingen, de context en de doelstellingen ervan.20. In dit verband moet worden benadrukt dat artikel 17 van de richtlijn volgens de rechtspraak van het Hof moet worden uitgelegd tegen de achtergrond van het doel van de richtlijn en van de daarbij ingevoerde regeling.21.

Om deze bepaling uit te leggen moet allereerst worden uitgegaan van de bewoordingen ervan. Volgens artikel 17, lid 1, van richtlijn 86/653 moeten de lidstaten de nodige maatregelen nemen om te bewerkstelligen dat de handelsagent, ‘na de beëindiging van de overeenkomst’, vergoeding of herstel van het nadeel krijgt. De beëindiging van de overeenkomst is dus de voorwaarde waaronder dit recht voor de handelsagent ontstaat. Daarvan is sprake wanneer de partijen de uitvoering van de overeenkomst, dit wil zeggen hun wederzijdse verplichtingen, beëindigen.

Een dergelijk gevolg doet zich voor wanneer een partij beslist een handelsagentuurovereenkomst — eventueel onder versoepelde voorwaarden22. — tijdens de proefperiode te beëindigen. Zoals ik al heb beklemtoond, heeft de bepaling van een proefperiode als doel de beëindiging van de overeenkomst te vergemakkelijken, zodat een partij bij de overeenkomst niet meer gebonden is aan een medecontractant die niet voldoet aan haar verwachtingen. Voorts kan niet worden aangenomen dat de uitvoering van de handelsagentuurovereenkomst slechts na afloop van de proefperiode begint.

In dit verband verzetten de bewoordingen van verschillende bepalingen van richtlijn 86/653, met inbegrip van artikel 17 ervan, zich ertegen dat de proefperiode in het nationale recht wordt uitgelegd als een periode tijdens welke de uitvoering van de overeenkomst nog niet is begonnen en de status van handelsagent dus nog niet van toepassing is. Volgens artikel 1, lid 1, van richtlijn 86/653 is deze richtlijn van toepassing op de wettelijke bepalingen inzake de betrekkingen tussen handelsagenten en hun principalen, waarbij de handelsagent hij is die als tussenpersoon permanent is belast, onder meer met het tot stand brengen van de verkoop of de aankoop van goederen voor een ander. Een betrekking tussen een handelsagent en een principaal in de zin van richtlijn 86/653 bestaat dus vanaf het ogenblik waarop een overeenkomst die de verkoop of de aankoop van goederen door een contractpartij voor de andere tot voorwerp heeft, is gesloten, ongeacht of deze activiteit tijdens een proefperiode wordt gerealiseerd.

Op grond van artikel 1 van richtlijn 86/653 is de door deze richtlijn geboden bescherming dwingend vanaf de sluiting van de overeenkomst en kan zij niet worden uitgesloten door een contractuele regeling van de partijen, zoals is bepaald in artikel 19 van deze richtlijn, waarin wordt bepaald dat de partijen bij een handelsagentuurovereenkomst niet ten nadele van de handelsagent van de bepalingen van de artikelen 17 en 18 van die richtlijn mogen afwijken. Het nationale recht kan deze overeenkomst dus niet anders aanmerken dan als handelsagentuurovereenkomst en een uitsluiting van de werkingssfeer van het Unierecht is niet mogelijk

Bovendien moet worden opgemerkt dat aan het in artikel 1, lid 2, van richtlijn 86/653 vereiste ‘permanente’ karakter van de verplichting van de handelsagent, geen afbreuk wordt gedaan door de bepaling van een proefperiode. Deze voorwaarde heeft als doel een eenmalige bestelling die geen andere transactie in de toekomst meebrengt, van de werkingssfeer van richtlijn 86/653 uit te sluiten.23. Bovendien doet de mogelijkheid om de overeenkomst te beëindigen geen afbreuk aan het permanente karakter van de verplichting, aangezien het volstaat dat de handelsagent de doelstelling heeft een permanente opdracht uit te voeren, zelfs in een situatie waarin die doelstelling niet wordt bereikt wegens een beëindiging van de overeenkomst door de principaal. Daaruit volgt dat de proefperiode normaal niet bedoeld is om een louter tijdelijke situatie tot stand te brengen. Een korte proefperiode kan dus niet worden geacht buiten de werkingssfeer van de compensatieregeling van artikel 17 van richtlijn 86/653 te vallen op grond dat de betrekking niet ‘permanent’ zou zijn. Gelet op de functie van die regeling en de doelstelling van richtlijn 86/653, is die regeling van toepassing wanneer de beëindiging van de overeenkomst een economisch nadeel kan meebrengen voor de handelsagent.

Een beëindiging van de overeenkomst tijdens de proefperiode moet dus worden geacht aanleiding te geven — zoals in het geval van een overeenkomst van onbepaalde duur — tot een in artikel 17 van richtlijn 86/653 bedoelde ‘beëindiging’, die wordt gekenmerkt door het wegvallen van de belangrijkste contractuele verplichtingen.

Deze conclusie wordt bevestigd door de systematische uitlegging van artikel 17 van richtlijn 86/653. De proefperiode heeft niet betrekking op de uit de overeenkomst voortvloeiende verplichtingen, maar wel op de modaliteiten voor de beëindiging ervan. Zij valt dus onder dezelfde categorie regels als die welke zijn opgenomen in de artikelen 14 en 15 van richtlijn 86/653, waarin de sluiting en de beëindiging van de handelsagentuurovereenkomst worden geregeld. Terwijl een overeenkomst voor bepaalde tijd afloopt bij het verstrijken van de termijn ervan, kan een overeenkomst voor bepaalde tijd met inachtneming van een opzeggingstermijn worden beëindigd. Hetzelfde geldt voor een overeenkomst die met een proefperiode is gesloten, met als enig verschil dat de beëindigingsvoorwaarden eventueel24. kunnen worden versoepeld. De regeling en de gevolgen van de beëindiging blijven echter hetzelfde.

Voor alle in de artikelen 14 en 15 van richtlijn 86/653 bepaalde gevallen met betrekking tot de beëindiging van de overeenkomst, stelt artikel 17 daarvan zonder onderscheid een unieke regeling vast voor de vergoeding na de beëindiging van de overeenkomst. Aldus vloeit uit de algemene opzet van richtlijn 86/653 voort dat deze regeling geldt ongeacht de procedure die tot de beëindiging van de overeenkomst heeft geleid.

Bovendien komt de proefperiode niet voor onder de in artikel 18 van richtlijn 86/653 limitatief opgesomde gevallen van uitzonderingen op de toepasselijkheid van de vergoedingsregeling. Volgens die bepaling is de in artikel 17 bedoelde vergoeding niet verschuldigd in drie gevallen, namelijk ten eerste wanneer er sprake is van een aan de handelsagent te wijten omstandigheid die krachtens het nationale recht aanleiding is tot beëindiging van de overeenkomst zonder opzeggingstermijn, ten tweede wanneer de handelsagent de overeenkomst heeft beëindigd en ten derde wanneer de handelsagent, overeenkomstig een afspraak met de principaal, zijn rechten en verplichtingen uit hoofde van de agentuurovereenkomst aan een derde overdraagt. De beëindiging van de overeenkomst tijdens een proefperiode valt niet onder een van deze categorieën. Bovendien heeft het Hof er al op gewezen dat de in artikel 18 van richtlijn 86/653 vermelde uitzonderingen op de regel van artikel 17 daarvan strikt moeten worden uitgelegd25., en dus niet kunnen worden uitgebreid tot een nieuwe categorie zoals de beëindiging van de overeenkomst tijdens de proefperiode.

Gelet op de doelstelling van de richtlijn, zoals in punt 33 van deze conclusie in herinnering is gebracht, vloeit uit de betrokken vergoedingsregeling voort dat zij elke uitlegging van artikel 17 van deze richtlijn uitsluit, die ten nadele van de handelsagent kan blijken uit te werken.26. Wat betreft de toepassing van artikel 17 van richtlijn 86/653 door de verwijzende rechterlijke instantie ingeval van beëindiging van de handelsagentuurovereenkomst tijdens de overeengekomen proefperiode, kan het feit dat wordt aanvaardt dat een dergelijke periode wordt bedongen, niet ertoe leiden dat aan de handelsagent de rechten worden ontnomen die hij aan de toepassing van artikel 17 van richtlijn 86/653 ontleent. Daaruit volgt dat het recht van de handelsagent op een vergoeding op grond van de door artikel 17 van richtlijn 86/653 ingevoerde regeling, niet principieel mag worden uitgesloten wanneer de handelsagentuurovereenkomst wordt beëindigd tijdens de daarin bepaalde proefperiode.

De dwingende aard van de regeling ter bescherming van de rechten van de handelsagent wordt bevestigd door artikel 19 van richtlijn 86/653, dat de partijen verbiedt ten nadele van de handelsagent af te wijken van de artikelen 17 en 18 van deze richtlijn.27. Het feit dat in de overeenkomst een proefperiode wordt opgenomen tijdens welke de door de artikelen 17 en 18 van richtlijn 86/653 ingevoerde regeling niet van toepassing is, staat duidelijk gelijk aan een dergelijke afwijking.

Zoals de Duitse regering en de Commissie terecht hebben opgemerkt, zet het feit dat de toepassing van de in de artikelen 17 en 18 van richtlijn 86/653 vermelde vergoedingsregeling wordt uitgesloten gewoon door een proefperiode te bepalen, bovendien de deur open voor misbruik. Dat kan de omzeiling van de beschermingsregels voor de handelsagent door principalen in de hand werken, die lange proefperiodes zouden kunnen bepalen na afloop waarvan geen enkele vergoeding verschuldigd is voor zaken die de handelsagent zijn principaal heeft aangebracht.

Dat resultaat zou een tweeledige schending inhouden van de dwingende bepalingen van richtlijn 86/653: de weigering van een vergoeding in geval van de beëindiging van de handelsagentuurovereenkomst tijdens de proefperiode, zou ertoe leiden dat de uitzonderingen op het genot van de toegekende rechten — die limitatief zijn opgesomd in artikel 18 van richtlijn 86/653 — worden uitgebreid, waardoor het door die richtlijn beoogde beschermingsniveau tegelijkertijd wordt verlaagd.

Ten slotte leidt de toepasselijkheid van de in artikel 17 van richtlijn 86/653 bepaalde vergoedingsregeling vanaf het begin van de proefperiode niet ertoe dat de betrekking van de handelsagent nooit kan worden opgezegd zonder de betaling van een vergoeding, en dat dus nooit voldoende rekening zal worden gehouden met de belangen van de principaal. Artikel 17, lid 2, onder a), van richtlijn 86/653 voorziet immers op dwingende wijze en zonder voorafgaande uitzondering in een financiële vergoeding, maar enkel ‘indien en voor zover’ de activiteit van de handelsagent ertoe heeft geleid dat de commerciële betrekkingen van de principaal aanzienlijk zijn uitgebreid en gevolgen hebben die voortduren na afloop van de agentuurovereenkomst. Bovendien moet de betaling van deze vergoeding billijk zijn, gelet op alle omstandigheden.28. In dit verband dient eraan te worden herinnerd dat in punt 26 van deze conclusie is vastgesteld dat de compensatieregeling een vergoedend karakter heeft dat verband houdt met de prestaties van de handelsagent. Als volgens die criteria een vergoeding moet worden toegekend, volstaat het feit dat de overeenkomst is beëindigd tijdens de proefperiode dus niet om de betaling van een vergoeding uit te sluiten. Ten slotte kan de beëindiging van de overeenkomst tijdens de proefperiode hetzelfde gevolg hebben als een beëindiging van een overeenkomst die voor onbepaalde tijd is gesloten, te weten een economisch nadeel. Daar staat tegenover dat als de in artikel 17, leden 2 en 3, van richtlijn 86/653 vermelde voorwaarden niet zijn vervuld, aan de handelsagent geen vergoeding moet worden toegekend, ongeacht of de overeenkomst tijdens de proefperiode is beëindigd. Dat volgt ook uit het feit dat de vergoedingsregeling niet als doel heeft de beëindiging van de overeenkomst te bestraffen, maar wel de agent te vergoeden voor prestaties die hij in het verleden heeft geleverd en die nog gevolgen hebben voor de toekomstige transacties van de principaal.