7.2 Precedenten, precedentwerking en precedentbinding

Alvorens nader op de hiervóór geformuleerde vragen kan worden ingegaan, is het zinvol eerst iets op te merken over de daarbij te gebruiken terminologie. Het woord 'precedent' is afgeleid van het Latijnse praecedere, dat 'voorgaan' of 'voorafgaan' betekent. Een precedent is dus: dat wat voorafgaat. In deze context kan een precedent meer precies worden omschreven als een eerdere rechterlijke uitspraak die relevant is (of in elk geval op het eerste gezicht lijkt te zijn) voor de beoordeling van een later geval. De aanduiding precedent wordt overigens ook wel in prescriptieve zin gebruikt, namelijk wanneer gedoeld wordt op eerdere uitspraken waaraan (een bepaalde) bindende werking toekomt en waarop men zich daarom kan beroepen.1 In het navolgende doel ik echter - tenzij anders vermeld - met de aanduiding precedent steeds in algemene zin op eerdere rechterlijke uitspraken, nog los van de vraag of hieraan enige bindende werking toekomt.

De precedentwerking van een rechterlijke uitspraak - ook wel omschreven als de 'meerwaarde'2 daarvan - is de algemene betekenis van een uitspraak voor latere gevallen, die aanwezig kan zijn naast de bindende werking die de uitspraak tussen de betrokken partijen heeft (het gezag van gewijsde; zie over het onderscheid met en de relatie tot precedentwerking § 7.5.2.5). Hoewel in ieder rechtssysteem precedenten wel een bepaalde meerwaarde hebben in die zin dat rechterlijke uitspraken ook in latere vergelijkbare gevallen een rol spelen en doorgaans gevolgd worden, kan deze meerwaarde ook een meer normatief karakter aannemen: precedenten worden niet alleen in veel gevallen feitelijk gevolgd, maar behoren ook gevolgd te worden. In dat geval wordt op enigerlei wijze uit het recht zelf een verplichting voor de rechter - een 'rechtsplicht'3 dus - afgeleid om (althans in bepaalde gevallen) precedenten te volgen. Deze vorm van precedentwerking kan ook worden aangeduid met de term precedentbinding.4 In het navolgende zal ik overigens ook de term precedentwerking uitsluitend in laatstbedoelde, normatieve, zin gebruiken.

Hoewel hierover ook wel anders wordt gedacht,5 acht ik het, teneinde te kunnen spreken van de hiervóór bedoelde binding aan precedenten, niet noodzakelijk dat deze binding 'absoluut' is, anders gezegd: dat eerst sprake kan zijn van binding indien nooit van een precedent mag worden afgeweken. In dit verband geldt hetzelfde als in hoofdstuk 1 is opgemerkt omtrent de bindende werking van rechtersregelingen: het gaat hierbij niet zozeer om een kwestie van alles of niets, als wel om een kwestie van meer of minder. Er zijn verschillende gradaties mogelijk, variërend van (vrijwel) absolute6 tot zwakke binding.7 Om te kunnen spreken van (een zekere) binding aan precedenten is evenmin strikt noodzakelijk dat sancties kunnen worden verbonden aan het niet naleven van deze verplichting,8 al kan de aanwezigheid van sancties de mate van binding, praktisch gesproken, uiteraard wel versterken.9

Zoals zojuist werd opgemerkt, kan ook sprake zijn van binding aan precedenten indien hiervan (onder bepaalde voorwaarden of in bepaalde gevallen) mag worden afgeweken. Met afwijken van een precedent bedoel ik: het terugkomen op de in een eerdere uitspraak neergelegde rechtsregel, waardoor deze haar gelding verliest. In het Engelse recht wordt dit aangeduid met de term overruling. Een verwante, maar hiervan te onderscheiden situatie doet zich voor wanneer sprake is van het zgn. distinguishing (hetgeen vertaald zou kunnen worden als 'rechtsverfijning'): de in een precedent neergelegde regel wordt in dat geval bijvoorbeeld zodanig geïnterpreteerd dat deze blijkt te zien op een andere feitenconstellatie dan in het voorliggende geval of er wordt een uitzondering of verfijning op de eerdere regel aanvaard. Anders dan bij echte afwijking (overruling) blijft de oorspronkelijke regel in dit geval haar gelding behouden, zij het dat deze gelding als gevolg van dit proces (soms aanzienlijk) kan worden ingeperkt.10

Een belangrijk punt is tot slot, dat de binding aan precedenten zich op verschillende 'niveaus' kan voordoen. Allereerst valt te onderscheiden tussen binding van een rechter of gerecht aan eigen eerdere uitspraken en binding aan de uitspraken van andere rechters. Deze laatste vorm van gebondenheid kan weer worden onderverdeeld in binding aan uitspraken van hiërarchisch hoger geplaatste rechters (bijvoorbeeld binding van rechtbanken en hoven aan een uitspraak van de Hoge Raad) en binding aan uitspraken van rechters op hetzelfde niveau (bijvoorbeeld binding van de kantonrechter te Leiden aan een uitspraak van de kantonrechter te Zaandam).11 Bij de behandeling van de vraag, welke rechters aan welke precedenten gebonden zijn, moet steeds tussen deze verschillende niveaus worden onderscheiden.