5.2.3.d Late middeleeuwen tot in de negentiende eeuw: statutenleer en territorialiteit

611. Territorialiteit; verschuiving staatsbegrip. Later in de middeleeuwen begon het systeem van de persoonlijke rechten om uiteenlopende redenen af te kalven.1 De rol van het territoir, die tot dan toe van secundaire betekenis was geweest, werd steeds belangrijker. Rond het einde van de twaalfde eeuw begonnen de opvattingen over de staat geleidelijk te verschuiven. Tot die tijd — ook in de oudheid — was de staat primair een personenverband geweest: de staat heerste in de eerste plaats over personen, niet over een gebied; vandaar ook het systeem van persoonlijke rechten.2 Nu begonnen machthebbers zich echter meer en meer te richten op de beheersing van hun gebied. Dit was het eerste begin van de transformatie van de `personenverbandsstaat' in de moderne 'institutionele vlaggenstaat' van tegenwoordig.3 Zo werd ook het recht geleidelijk aan meer en meer territoriaal gedefinieerd, het werd plaatsgebonden, het gold voor een bepaald gebied.

612. Statutenleer. Daarmee dienden zich nieuwe vragen omtrent het in internationale gevallen toepasselijke recht aan. De vanzelfsprekendheid dat de rechter zijn eigen recht toepast kwam ter discussie te staan. Bartolus de Saxoferrato vatte de nieuwe problemen in de veertiende eeuw als volgt samen: kan eigen wetgeving binnen het eigen territoir ook gelding hebben ten aanzien van vreemdelingen? En: kan eigen wetgeving ook buiten het eigen territoir gelding hebben?4 Men ziet in de vraagstelling het gewijzigde perspectief terug.

613. Een nieuwe middeleeuwse wetenschap was geboren: de `collisio statutorum' (samenloop van wetgeving) was voorwerp van universitaire studie geworden in Noord-Italië en Zuid-Frankrijk. Hieruit groeide de statutenleer, welke leer het continentale conflictenrecht tot in de negentiende eeuw heeft beheerst.5

614. Centraal in de statutenleer stond, zo hebben wij al eerder gezien, het toepassingsbereik van de eigen wetgeving. Rechtsregels werden in een aantal klassen ingedeeld en iedere klasse van rechtsregels werd geacht een bepaald toepassingsbereik te hebben, dat zich uit de aard van die klasse van rechtsregels liet afleiden.6 Aldus werd het toepassingsbereik van de eigen rechtsregels vastgesteld. Het statutistische conflictenrecht was in beginsel eenzijdig; zijn primaire doel was de afbakening van het toepassingsbereik van de eigen rechtsregels. Was het eigen recht op grond van de eigen eenzijdige conflictregel niet van toepassing, dan kon — mits de eigen wet dat toeliet — op grond van diezelfde conflictregel toepassing worden gegeven aan vreemd recht; de conflictregel werd `gebilateraliseerd' (`gegeneraliseerd').

615. Analyse. Zo werden twee belangrijke stappen binnen het kader van het conflictenrecht gezet. Ten eerste ontlook de bereidheid om vreemd recht toe te passen, een revolutionaire stap in het conflictenrecht.7 Ten tweede werd het conflictenrecht een middeleeuws-wetenschappelijke discipline; hier begint dus de geschiedenis van het conflictenrecht als voorwerp van rechtsgeleerde studie.

616. Nadruk meer op territorialiteit. Binnen de statutenleer kwam het accent steeds meer te liggen op de territorialiteit van het recht.8 In de zeventiende eeuw trok Ulrik Huber de territorialiteitsgedachte tot het uiterste door. Hij kwam tot de volgende drie 'axiomata':

617. Formele-territorialiteitsbeginsel. Daarmee zien wij bij Huber voor het eerst het formele-territorialiteitsbeginsel als uitgangspunt van het conflictenrecht: het toepassingsbereik van het recht is afgebakend tot het eigen territoir en de rechter past slechts zijn eigen recht toe.10 Hubers axiomata hebben lange tijd grote invloed gehad.11 Het conflictenrecht in de achttiende en negentiende eeuw nam het formele-territorialiteitsbeginsel tot algemeen uitgangspunt.12

618. Invloed vreemdelingenrecht op conflictenrecht. Al met al had het conflictenrecht zich steeds verder ontworsteld uit zijn verstrengeling met het vreemdelingenrecht. In de rechtsbevoegdheidsfase werd de rechtsbevoegdheid van de vreemdeling steeds groter, waardoor de interferentie van het vreemdelingenrecht vanuit die hoek steeds kleiner werd. En ook in de conflictenrechtelijke fase zelf werd de invloed van het vreemdelingenrecht verder teruggedrongen: binnen het statutistisch-territoriale conflictenrecht brak de gedachte door dat de lokale wet toepasselijk is ten aanzien van iedereen die zich op het territoir bevindt, dus ook ten aanzien van de vreemdeling. Vreemdelingen werden steeds meer beschouwd als `cives temporarii', tijdelijke onderdanen — men denke aan Hubers tweede axioma.13 Dit axioma is in feite, in combinatie met het eerste axioma, een soort beginsel van nationale behandeling avant la lettre: conflictregel (formele-territorialiteitsbeginsel) en non-discriminatiebeginsel tegelijk.

619. Zo werd de positie van de vreemdeling, die in de late middeleeuwen nog veelvuldig werd achtergesteld, in de loop der eeuwen steeds verder verbeterd.14 Achter die verbetering gaat een complex van politieke, filosofische en economische gedachten schuil, dat hier kortheidshalve onbesproken blijft. Vermeld zij slechts de opmerking van Hugo de Groot anno 1631, waaruit blijkt dat ook welbegrepen eigenbelang een rol speelde: "Maer met lanckheid van tijden deze landen in koophandel ende neeringhe door de toe-komste van vremden zeer aennemende, is zodanigen ruim onderscheid on-oorboir gevonden."15

620. In de eerste helft van de negentiende eeuw was de ontvlechting van conflictenrecht en vreemdelingenrecht aardig gevorderd — maar zeker nog niet compleet.

621. De invloed van het vreemdelingenrecht op het conflictenrecht via de preliminaire rechtsbevoegdheidsfase was ver teruggedrongen: de rechtsbevoegdheid van de vreemdeling was grotendeels compleet.16 Zij werd nog op enkele, overigens niet onbelangrijke punten beknot. Erfrecht en recht van eigendom van onroerende zaken waren zulke knelpunten.17 In het intellectuele-eigendomsrecht daarentegen werd de rechtsbevoegdheid van vreemdelingen algemeen aangenomen, zo hebben wij gezien; slechts in enkele landen was op dit punt sprake van een beperking van de rechtsbevoegdheid — met rechteloosheid als gevolg.

622. En in de conflictenrechtelijke fase was het vreemdelingenrecht ook steeds verder teruggedrongen. Zoals wij hebben gezien deed zich hier in het intellectuele-eigendomsrecht echter een uitzondering voor: zo werd het toepassingsbereik van intellectuele-eigendomswetten zodanig afgebakend dat vreemde werken, auteurs, merkhouders, enz. tussen wal en schip vielen — met rechteloosheid als gevolg.

623. Positie vreemdeling. Hoewel, tezamen genomen, de vreemdeling nog steeds niet op gelijke voet met de onderdaan stond, was volledige rechteloosheid voor hem een uitzondering geworden.18 Zo kon Von Wkhter in 1841 vaststellen dat "der alte Grundsatz der Rechtlosigkeit" in het privaatrecht nagenoeg verdwenen was, uitgezonderd "nur einzelne Particularrechte."19