7.3.2 Beginselen, regels en eisen

419. Verwijst de Hoge Raad naar een goede procesorde, dan verwijst hij in veel gevallen in het bijzonder naar de 'eisen' of - minder vaak - naar de 'beginselen' of 'regels' daarvan. In een groot aantal gevallen volstaat de Hoge Raad echter met enkel een verwijzing naar de goede procesorde, rechtspleging of procesvoering.

Zo sprak de Hoge Raad in het arrest Transautex/De Staat1 uit dat het in het algemeen in strijd is met een goede procesorde dat partijen zich nog door middel van conclusies of akten in een procedure uitlaten, als een zaak eenmaal in staat van wijzen is. In het arrest Interfood/Lyclama à Nijeholt2 oordeelde hij dat de eisen van een goede procesorde zich ertegen verzetten, dat een tussenarrest waartegen tussentijds beroep in cassatie is ingesteld, nadat dit beroep is verworpen, opnieuw aan het oordeel van de Hoge Raad wordt onderworpen. In het arrest Reuvers/Gem. Zwolle3sprak de Hoge Raad uit dat regels van een goede procesorde meebrengen dat de rechter eerst bij pleidooi gestelde feiten op bepaalde gronden ter zijde kan laten. In het arrest Interforce/Rogier4 overwoog hij dat ook de beginselen van een goede procesorde het hof in die zaak niet ertoe noopten gevolg te geven aan het door de koper bij pleidooi na enquête gedane verzoek om de verkoper te bevelen (een afschrift van) de koopovereenkomst over te leggen. In het arrest De Nieuw Woning/De Staat5 baseerde de Hoge Raad de binding van de rechter aan zijn rolrichtlijnen op algemene beginselen van behoorlijke rechtspleging.

420. Het is hier niet de plaats uitgebreid in te gaan op het verschil tussen beginselen, regels en eisen. In deze studie zal word ervan uitgegaan dat rechtsbeginselen zich laten omschrijven als die eisen, die in een rechtsgemeenschap zo belangrijk worden geacht, zo zeer worden gewaardeerd, dat zij bij de vorming of toepassing van andere normen als uitgangspunt gelden. Of een eis in de praktijk van het recht als beginsel geldt, hangt in deze optiek derhalve uiteindelijk af van de vraag of er onder deelnemers aan de rechtspraktijk consensus over bestaat, dat die eis als beginsel geldt.6 Regels zijn dan alle algemene en abstracte normen die in de rechtspraktijk niet als beginsel gelden.7 Daarnaast bestaan ten slotte eisen - geboden of verboden - die zelf geen beginsel zijn, maar die uit zowel regels als beginselen kunnen voortvloeien.

Zo beschouwd houdt een verwijzing naar 'de eisen van een goede procesorde' een verwijzing in naar het gehele complex van normen - beginselen en regels - dat deel uitmaakt van een goede procesorde. Datzelfde is het geval indien de rechter kortweg enkel verwijst naar 'een goede procesorde'. Een goede procesorde is immers het resultaat van een inachtneming van alle eisen van een goede procesorde.

421. Vaak is onduidelijk welke specifieke eisen, beginselen of regels achter een verwijzing naar de eisen, beginselen of regels van een goede procesorde schuilgaan. In enkele van de onderzochte uitspraken verwijst de Hoge Raad echter niet naar (verder niet nader aangeduide) beginselen van een goede procesorde, maar naar een specifiek daartoe behorend beginsel.

Voorts bleek uit de wetsgeschiedenis van art. 130 Rv dat met de verwijzing in lid 1 van dat artikel naar de eisen van een goede procesorde wordt gedoeld op de eis dat gedaagde door een verandering of vermeerdering van eis niet onredelijk in zijn verdediging wordt bemoeilijkt en op de eis dat het geding door een dergelijke wijziging van eis niet onredelijk wordt vertraagd.10

In die gevallen waarin niet duidelijk is naar welke specifieke eisen wordt verwezen, is ook onduidelijk waarom soms naar regels of beginselen wordt verwezen, en niet naar eisen.

422. Dat niet al te veel betekenis moet worden gehecht aan het onderscheid tussen verwijzingen naar eisen en beginselen, moge blijken uit de beschikking waarin de Hoge Raad de motiveringsplicht van de rechter baseerde op de eisen van een behoorlijke rechtspleging13, terwijl hij deze motiveringsplicht in andere uitspraken afleidde uit een 'grondbeginsel' van een goede procesorde of rechtspleging.14

Enige praktische relevantie lijkt het onderscheid tussen verwijzingen naar eisen, beginselen of regels ook niet te hebben. Zo wordt het antwoord op de vraag of de rechter bepaalde, in de goede procesorde besloten liggende eisen ambtshalve dient toe te passen, niet bepaald door de kwalificatie van die eisen als beginselen of regels, maar door de vraag of die eisen normen van openbare orde zijn.15 In cassatie kan voorts over schending van alle eisen van een goede procesorde, rechtspleging of procesvoering worden geklaagd, ongeacht of de gestelde schending een schending van regels of beginselen betreft.

423. In de literatuur is wel gesteld dat de verwijzingen naar een goede procesorde, afgezien van de vraag of werd verwezen naar eisen, beginselen of regels daarvan, in wezen verwijzingen inhouden naar beginselen van procesrecht.16

Inderdaad kan, zoals bij de bespreking van de inhoudelijke betekenis van de eisen van een goede procesorde nog zal blijken, de verwijzing naar een goede procesorde in veel uitspraken worden vervangen door een verwijzing naar een of meer eisen die naar algemene opvattingen direct voortvloeien uit beginselen van procesrecht, zoals de eis van hoor en wederhoor of de eis van een berechting binnen een redelijke termijn.

Of nu echter de stelling opgaat, dat verwijzingen naar een goede procesorde uitsluitend op beginselen van procesrecht (kunnen) doelen, hangt af van de vraag welke uitspraken men als beginselen van procesrecht beschouwt. De juistheid van de stelling is daarom moeilijk toetsbaar. De vraag welke uitspraken beginselen zijn, kan immers uiteenlopend worden beantwoord. Juist uit rechtsbeslissingen gegrond op een verwijzing naar de goede procesorde, zouden beginselen van procesrecht kunnen worden afgeleid. Verdere discussie over de vraag of een verwijzing naar de eisen van een goede procesorde een verwijzing naar beginselen van procesrecht inhoudt, is daarom weinig vruchtbaar.

Uit de bestudeerde rechtspraak kan echter worden opgemaakt dat het beperkte aantal normatieve uitspraken waarvan duidelijk is dat zij in de huidige rechtspraktijk als beginsel van procesrecht gelden, niet volstaat om alle gevonden toepassingen van de eisen van een goede procesorde te verklaren.