HvJ EU, 04-06-2026, nr. C-41/25

Opgemerkt zij dat de Unie een subject van internationaal recht is en als zodanig houder is van internationale rechten en onderworpen is aan internationale verplichtingen. Zij is met name gehouden tot naleving van het algemeen internationaal recht, waarvan zij deel uitmaakt. Bovendien moet zij haar lidstaten garanderen dat de internationale regels worden nageleefd, zodat zij niet worden gedwongen de verplichtingen te schenden die voortvloeien uit de codificatie-instrumenten waaraan zij deelnemen.25.

In dit verband bepaalt artikel 3, lid 5, VEU, dat thans de rechtspraak van het Hof codificeert26., dat de Unie in haar betrekkingen met de rest van de wereld bijdraagt tot de strikte eerbiediging en de ontwikkeling van het internationaal recht. Wanneer zij een handeling vaststelt, is zij dus gehouden het gehele internationale recht in acht te nemen, daaronder begrepen het internationale gewoonterecht dat de instellingen van de Unie bindt.27.

Dit gezegd zijnde, is de Unie, die weliswaar de ‘genetica’ van internationale organisaties deelt door haar verdragsmatige oprichting, haar internationale rechtspersoonlijkheid, haar samenstelling uit staten, de omschrijving van haar bevoegdheden of haar internationaal optreden, een uniek subject van internationaal recht dat wordt gekenmerkt door een eigenheid waardoor het niet kan worden herleid tot een gewone internationale organisatie, zonder evenwel een staat te vormen.28.

Het Hof heeft herhaaldelijk geoordeeld dat de oprichtingsverdragen van de Unie29. haar een nieuwe, autonome rechtsorde hebben gegeven, waarvan zij de naleving moet waarborgen30.. Deze autonomie van het Unierecht ten aanzien van zowel het recht van de lidstaten als het internationaal recht is gerechtvaardigd op grond van de essentiële kenmerken van de Unie en het Unierecht, welke kenmerken met name betrekking hebben op de constitutionele structuur van de Unie en de aard van dat recht. Het Unierecht wordt immers hierdoor gekenmerkt dat het zijn oorsprong vindt in een autonome rechtsbron, namelijk de Verdragen, dat het voorrang heeft boven het recht van de lidstaten en dat een hele reeks op de onderdanen van de lidstaten en op de lidstaten zelf toepasselijke bepalingen rechtstreekse werking heeft. Dergelijke kenmerken hebben geleid tot een gestructureerd netwerk van beginselen, regels en onderling samenhangende juridische betrekkingen tussen de Unie en haar lidstaten en tussen de lidstaten onderling. 31.

Deze autonomie, die bovenal kenmerkend is voor de verhouding tussen het Unierecht en het recht van de lidstaten32., heeft ook een belangrijke invloed op de opvatting over de rechtsbetrekkingen tussen de lidstaten binnen de Unie en, uiteindelijk, op de conclusie die moet worden getrokken wat betreft de gevolgen die de verhouding tussen het internationaal gewoonterecht en het Unierecht voor deze rechtsbetrekkingen heeft. De lidstaten van de Unie hebben immers verplichtingen vanuit zowel het oogpunt van de rechtsorde van de Unie als dit van het internationaal recht.

In dit verband ben ik niet de eerste die erkent dat er een delicate verhouding bestaat tussen de verplichtingen van de Unie om enerzijds het internationaal recht na te leven en anderzijds haar autonomie te waarborgen, of dat het belangrijk is het evenwicht te handhaven tussen het behoud van de constitutionele identiteit van de Unie en de garantie dat het Unierecht niet tegen de internationale gemeenschap gekant raakt, maar er een actieve rol in speelt33.. Om ervoor te zorgen dat de verplichtingen en normen uit twee verschillende rechtsorden harmonieus naast elkaar kunnen bestaan, mogen noch het Unierecht, noch het internationaal recht, en met name het gewoonterecht, worden gebruikt om zich te onttrekken aan de verplichtingen krachtens de andere betrokken rechtsorde.

Wat het internationaal gewoonterecht in het algemeen betreft, dit kan worden gedefinieerd als een ‘normatief proces dat leidt tot het ontstaan van een norm van internationaal recht, die aanvankelijk niet schriftelijk is vastgelegd. […] Het gewoonterecht is het resultaat van de combinatie van een daadwerkelijke praktijk en de erkenning door de staten van het juridische — en dus bindende — karakter van de gedragingen die een dergelijke praktijk vormen (opinio juris sive necessitatis)’34.. Het is dus een bijzondere creatie, aangezien het bestaan ervan niet afhankelijk is van de instemming van de adressaten.35. Afwijkingen van het internationale gewoonterecht zijn alleen mogelijk in het kader van de betrekkingen inter partes, aangezien dit gewoonterecht, dat universeel van toepassing is, altijd bindend is voor derden die de toepassing van een afzonderlijke regel van het internationale gewoonterecht niet hebben onderschreven. 36.

Wat met name de immuniteit van rechtsmacht betreft, zoals vastgelegd in het internationaal gewoonterecht, moet eraan worden herinnerd dat zij staten beschermt tegen vervolging voor buitenlandse rechters. Deze immuniteit, die is gebaseerd op het beginsel ‘par in parem non habet imperium’, volgens hetwelk gelijken geen gezag hebben over elkaar, is door het Hof, in het licht van de internationale praktijk, geacht niet absoluut te gelden. Zij wordt immers erkend naargelang de aard van de verrichte handelingen. Met name kan zij worden uitgesloten indien de rechtsvordering betrekking heeft op handelingen die niet onder de openbare macht vallen, namelijk handelingen jure gestionis, terwijl zij doorgaans wordt erkend wanneer het geschil betrekking heeft op soevereine handelingen die jure imperii zijn verricht. Deze uitlegging van de reikwijdte van het beginsel van de immuniteit van rechtsmacht vloeit voort uit vaste rechtspraak.37.

Na deze precisering dient thans enige verduidelijking te worden verstrekt over de kwalificatie van de handeling die ten grondslag ligt aan de betalingen die de curator in het hoofdgeding tracht terug te vorderen, en over de gevolgen die daaruit voortvloeien voor de behandeling van de in de onderhavige zaak aan de orde zijnde problematiek.

Zoals reeds is opgemerkt, blijkt uit de rechtspraak van het Hof dat de immuniteit van rechtsmacht slechts kan worden ingeroepen indien er sprake is van een overheidshandeling.

In dit verband bestaat er geen twijfel over dat de vordering tot nietigverklaring en het in het kader hiervan uitgeoefende recht op teruggave onder de insolventieregels vallen. Evenmin bestaat er twijfel over dat de krachtens de btw verschuldigde bedragen die aan de belastingdienst zijn betaald en die door de curator worden teruggevorderd, hun grondslag vinden in een belastingwet van een andere lidstaat van de Unie dan die waar de insolventieprocedure is geopend. Het is echter duidelijk dat de bevoegdheid om btw op te leggen en te innen bij uitstek tot de regale bevoegdheden van een staat behoort. Dergelijke bevoegdheden komen toe aan de overheid met het oog op de organisatie van haar belastinginkomsten, waarvan meer in het algemeen de overheidsfinanciën afhankelijk zijn. Zo komen de twee rechtsbetrekkingen in het onderhavige geval samen, in die zin dat met de vordering tot nietigverklaring wordt getracht de betalingen terug te vorderen die zijn geïnd op grond van een overheidshandeling.

De verwijzende rechter vestigt de aandacht van het Hof, ook al zou het zich hier niet bij aansluiten, op het standpunt van een deel van de Duitse rechtsleer dat suggereert dat, wanneer het gaat om een vordering tot nietigverklaring die is ingesteld tegen een betaling die op grond van het belastingrecht is verricht, zou kunnen worden geoordeeld dat er geen sprake is van een overheidshandeling. In wezen zou het recht op terugbetaling dat in het kader van de vordering tot nietigverklaring wordt uitgeoefend, niet voortvloeien uit de vroegere rechtsverhouding tussen de insolvente schuldenaar en de verweerder in de vordering tot nietigverklaring.

Ik ben echter van mening dat een dergelijke conclusie niet standhoudt in het licht van de criteria die voortvloeien uit de rechtspraak van het Hof, zoals vermeld in punt 47 van deze conclusie. Het doorslaggevende criterium voor de kwalificatie van de handeling is immers de oorsprong van het vorderingsrecht van de eiser. Met name moet worden bepaald of dit vorderingsrecht zijn oorsprong vindt in een overheidshandeling. De aard van de door de eiser ingestelde vordering is daarentegen niet van belang voor deze kwalificatie. Zo werd een vordering tot het verkrijgen van een geldelijke vergoeding voor de aan de verzoekers toegebrachte materiële en immateriële schade — een civielrechtelijke vordering bij uitstek — geacht buiten het toepassingsgebied van het Verdrag van Brussel te vallen, juist omdat zij tegen een overheidshandeling was gericht.38.

Ik ben van mening dat deze rechtspraak perfect toepasbaar is op de situatie in het hoofdgeding. Het is immers niet de aard van het recht dat in het kader van een procedure wordt uitgeoefend, noch die van een vordering die voor de nationale rechterlijke instanties wordt ingesteld, maar wel de aard van de handeling waarvan de herroeping wordt geëist, waarop men zich moet baseren om te bepalen of een handeling als jure imperii of jure gestionis moet worden aangemerkt.39.

In dit verband moet worden benadrukt dat het bestaan van de belastingschuld en, meer in het algemeen, de bevoegdheid van de staat om het bedrag van deze schuld vast te stellen, niet worden beïnvloed door een vordering zoals die in het hoofdgeding. De rechterlijke instanties van de lidstaat waar de insolventieprocedure is geopend, hoeven immers de rechtmatigheid van de belasting niet te beoordelen, aangezien deze rechtmatigheid in het kader van een vordering tot nietigverklaring irrelevant is. De uitoefening van deze bevoegdheid hangt echter af van het recht van de lidstaat waar de insolventieprocedure is geopend, dat dus bepaalt op welk ogenblik deze uitoefening effect kan sorteren. Alleen in die zin zou de belastingdienst van een andere lidstaat kunnen worden veroordeeld tot terugbetaling van bedragen die zijn geïnd bij de uitoefening van haar openbaar gezag.

Het zou dan ook op zijn minst kunstmatig zijn om zich te concentreren op de aard van het recht dat in het kader van de vordering tot nietigverklaring wordt uitgeoefend of op de aard van deze vordering zelf teneinde de werkelijke aard van de handeling waarvan de nietigverklaring wordt beoogd, in casu de inning van de btw, te neutraliseren. Het innemen van een ander standpunt zou ook zeer twijfelachtige gevolgen hebben voor de reikwijdte van het beginsel van de immuniteit van rechtsmacht in de rechtsorde van de Unie.

De kans zou bestaan dat het onderscheid zelf tussen handelingen jure imperii en jure gestionis zinloos wordt, doordat wordt uitgegaan van de aard van het uitgeoefende recht of van de vordering die tegen dergelijke handelingen wordt ingesteld. Met name zou, wanneer op volstrekt ongekende wijze binnen het kader van insolventieprocedures wordt afgeweken van de gevestigde praktijk met betrekking tot de kwalificatie van deze handelingen, vanuit juridisch oogpunt juist de staat zelf die zich op de immuniteit van rechtsmacht beroept, in de schaduw worden gesteld.40. Verder zou een dergelijke conclusie tot rechtsonzekerheid leiden, aangezien de kwalificatie van handelingen als jure imperii of jure gestionis zou kunnen variëren naargelang de betrokken materie.41.

Weliswaar moet worden vastgesteld dat, indien in de onderhavige zaak de praktijk zou worden gevolgd waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen handelingen jure imperii en handelingen jure gestionis, de analyse zou moeten leiden tot de conclusie dat de immuniteit van rechtsmacht zich verzet tegen de uitoefening, door de verwijzende rechter, van de in verordening 2015/848 vastgestelde rechterlijke bevoegdheid, aangezien de betalingen die de curator ten gunste van de insolvente boedel wil herroepen, zijn verricht op grond van een handeling jure imperii die is vastgesteld door een andere lidstaat dan die waar de procedure is geopend. Ik ben niettemin van mening dat, om de redenen die ik hieronder zal uiteenzetten, de situatie in het hoofdgeding kennelijk complexer is, zodat de kwalificatie van een handeling als jure imperii er niet automatisch toe mag leiden dat de uitoefening van de internationale bevoegdheid door de verwijzende rechter wordt uitgesloten.

In de onderstaande analyse zal ik eerst nagaan of er binnen de rechtsorde van de Unie regelingen bestaan inzake de immuniteit van rechtsmacht, en vervolgens of deze regelingen in voorkomend geval van toepassing zijn op de situatie in het hoofdgeding.

Vooraf moet worden opgemerkt dat noch artikel 6, lid 1, van verordening 2015/848, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, van deze verordening, noch de genoemde verordening in haar geheel bezien een verwijzing bevat naar de uitdrukkelijke afstand van het beginsel van de immuniteit van rechtsmacht door de lidstaten van de Unie wanneer een vordering tot nietigverklaring wordt ingesteld tegen een belastingautoriteit van een andere lidstaat dan de staat waar de procedure is geopend. Ik ben evenwel van mening dat verschillende redenen die ten grondslag liggen aan de context en de doelstellingen van die verordening doen vermoeden dat deze afstand impliciet daaruit kan worden afgeleid.

In de eerste plaats moet worden opgemerkt dat de vereisten inzake de vaststelling van de rechterlijke bevoegdheid er volgens verordening 2015/848 in wezen hierin bestaan dat de rechters van de lidstaat op het grondgebied waarvan het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar is gelegen, bevoegd zijn om een insolventieprocedure te openen57. en kennis te nemen van alle vorderingen die rechtstreeks uit de insolventieprocedure voortvloeien en er nauw verband mee houden, zoals vorderingen tot nietigverklaring58.. De insolventieprocedure en de gevolgen daarvan vallen onder het recht van de lidstaat op het grondgebied waarvan de insolventieprocedure wordt geopend.59. Dit recht bepaalt de regels inzake de vorderingen die kunnen worden verhaald op de insolvente boedel van de schuldenaar en wat de gevolgen zijn ten aanzien van vorderingen die zijn ontstaan na de opening van de insolventieprocedure.60. Bovendien kan iedere schuldeiser zijn vordering indienen in de hoofdinsolventieprocedure en in elke secundaire insolventieprocedure61., met inbegrip van de belastingautoriteiten van de lidstaten62.. Deze verordening beoogt de gelijke behandeling van alle schuldeisers te garanderen.63.

Indien het een belastingdienst, die overigens uitdrukkelijk wordt genoemd onder de buitenlandse schuldeisers in de zin van artikel 2, punt 12, van verordening 2015/848, zou worden toegestaan om zich in het kader van een geschil zoals dit in het hoofdgeding op zijn immuniteit van rechtsmacht te beroepen, zou dit juist tot gevolg hebben dat er ongelijkheid tussen de schuldeisers ontstaat, hetgeen in strijd is met de doelstellingen van verordening 2015/848. De Poolse belastingdienst zou immers vóór de gezamenlijke schuldeisers het volledige bedrag van de vordering ontvangen, terwijl alle andere schuldeisers slechts recht zouden hebben op een betaling die evenredig is aan hun vordering en bovendien afhankelijk is van hun rangorde. Daarnaast is het duidelijk dat de nationale belastingautoriteiten, anders dan voor de Poolse belastingautoriteit het geval zou zijn, zich voor hun eigen nationale rechters niet op hun immuniteit zouden kunnen beroepen.64.

Meer in het algemeen zou een dergelijke benadering afbreuk doen aan de uniforme en coherente toepassing van de bevoegdheidsregels van verordening 2015/848, aangezien de uitoefening van de rechterlijke bevoegdheid op grond van deze verordening zou variëren naargelang de hoedanigheid van de verweerder en de betrokken staat waar de procedure is geopend, terwijl niets in genoemde verordening een dergelijk verschil in behandeling op grond van deze hoedanigheid rechtvaardigt.65.

In de tweede plaats blijkt uit verordening 2015/848 dat de vaststelling ervan noodzakelijk werd geacht om een efficiënte en doeltreffende werking van insolventieprocedures te verwezenlijken66. en om deze procedures, die grensoverschrijdende gevolgen hebben, te verbeteren en te versnellen67.. Gezien de grensoverschrijdende gevolgen van de activiteiten van ondernemingen, en dus ook van de daarmee samenhangende insolventieprocedures, benadrukt deze verordening immers dat het absoluut noodzakelijk is dat de met betrekking tot het vermogen van een insolvente schuldenaar te nemen maatregelen worden gecoördineerd. Met name werd het noodzakelijk geacht dat de bepalingen inzake de bevoegdheid, de erkenning en het toepasselijke recht op dit gebied werden opgenomen in een rechtshandeling van de Unie die bindend en rechtstreeks toepasselijk is in alle lidstaten.

In dit verband is het duidelijk dat, indien een autoriteit van een andere lidstaat dan de staat waar de procedure is geopend, zich op haar de immuniteit van rechtsmacht zou kunnen beroepen, deze doeltreffendheid in gevaar zou kunnen komen. Dit verzet tegen de uitoefening van de rechterlijke bevoegdheid in het kader van verordening 2015/848 zou er immers toe leiden dat betalingen aan een buitenlandse schuldeiser, in dit geval een belastingdienst van een andere lidstaat, niet aan de insolvente boedel zouden worden gerestitueerd, hetgeen deze laatste zou benadelen.

Overigens voorziet verordening 2015/848 in enkele afwijkingen van de daarin vastgestelde regels. Deze afwijkingen zijn echter van uitzonderlijke aard.68. Met name komt het mij voor dat uit deze verordening in haar geheel beschouwd de kennelijke wil van de Uniewetgever naar voren komt om elke belemmering van de justitiële samenwerking tussen de lidstaten in het kader van insolventieprocedures te vermijden, en dat zij de veronderstelling toelaat dat handelingen jure imperii geen invloed hebben op de uitoefening van de bevoegdheid in de zin van verordening 2015/848.

Bovendien lijkt deze conclusie met betrekking tot het ontbreken van gevolgen van handelingen jure imperii voor deze uitoefening volgens mij te kunnen worden bevestigd gelet op andere rechtsinstrumenten betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken, waarin de Uniewetgever ervoor heeft gezorgd dat vorderingen tegen een staat met het oog op de vaststelling van zijn aansprakelijkheid wegens een handeling of nalaten in de uitoefening van het openbaar gezag, uitdrukkelijk uit het toepassingsgebied van deze instrumenten zijn uitgesloten.69. Ik ben dan ook van mening dat het ontbreken van een dergelijke uitdrukkelijke uitsluiting in verordening 2015/848 wijst op de wil om elk effect dat verbonden is aan handelingen van openbaar gezag buiten beschouwing te laten in het kader van de in deze verordening vastgestelde regels.

Wat meer in het algemeen de zekerheid en de voorspelbaarheid van het Unierecht betreft, vraag ik mij af wat de logica is achter verordening 2015/848, als een handeling van afgeleid recht die tot doel heeft om de in artikel 81 VWEU vastgestelde doelstellingen ten uitvoer te leggen. Wat zou er met name overblijven van de beginselen die de conflicten inzake internationale bevoegdheid in insolventieprocedures regelen, indien het de lidstaten zou zijn toegestaan deze terzijde te schuiven, terwijl die verordening voor hen in al haar onderdelen bindend is, en zij in geen enkele afwijking van haar regels voorziet op grond van de publieke en buitenlandse hoedanigheid van de schuldeiser, waardoor deze zich op de immuniteit van rechtsmacht zou kunnen beroepen?

In de derde en laatste plaats zij eraan herinnerd dat het Hof het exclusieve karakter heeft bevestigd van de internationale bevoegdheid om kennis te nemen van vorderingen die rechtstreeks uit de insolventieprocedure voortvloeien en er nauw verband mee houden, zoals vorderingen tot nietigverklaring. 70.

In dit verband stel ik mij vragen bij de eerbiediging van de effectieve rechterlijke bescherming. Indien de verwijzende rechter met name zijn bevoegdheid niet zou kunnen uitoefenen om kennis te nemen van een vordering tot nietigverklaring die is ingesteld tegen een belastingdienst van een andere lidstaat, zou de curator het risico lopen geen recht te hebben op toegang tot de rechter, dat een van de elementen vormt van het recht op effectieve rechterlijke bescherming zoals neergelegd in artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: ‘Handvest’). Een vordering voor de Poolse rechters zou immers niet-ontvankelijk zijn wegens de exclusieve bevoegdheid. Het openen van een secundaire insolventieprocedure in een andere lidstaat dan de staat waar de hoofdprocedure is geopend, vormt echter een uitzondering en is verbonden aan de voorwaarde dat de schuldenaar in deze andere lidstaat71. een vestiging72. bezit.

Naar mijn mening mag de mogelijkheid om zich op de immuniteit van rechtsmacht te beroepen in geen geval afhangen van het feit of er al dan niet een mogelijkheid bestaat om een secundaire procedure te openen. Bovendien zou, zelfs indien in de zaak in het hoofdgeding de mogelijkheid zou bestaan om een dergelijke procedure te openen, de opening van deze procedure met als enig doel een vordering tot nietigverklaring in te stellen, in strijd zijn met het doel ervan, dat in wezen erop is gericht is bij te dragen tot het efficiënte beheer van de insolvente boedel van de schuldenaar of tot de efficiënte afwikkeling van de volledige boedel73.. Bij afwezigheid van een vestiging zou de curator dus elk recht op een doeltreffende voorziening in rechte worden ontnomen. Een dergelijk gevolg kan echter niet worden gerechtvaardigd door de aard van de handeling van openbaar gezag waarop de betalingen zijn gebaseerd die deze curator terugvordert.

In dit verband hebben sommige regeringen van de lidstaten zich voor het Hof op het standpunt gesteld dat de mogelijkheid om zich op de immuniteit van rechtsmacht te beroepen niet afhankelijk is van de vraag of het mogelijk is om een secundaire procedure of een ander rechtsmiddel in te stellen tegen handelingen van de belastingdienst van een andere lidstaat dan de staat waar de procedure is geopend. Anderen voeren aan dat er in het onderhavige geval geen sprake is van ontzegging van het recht op toegang tot de rechter, aangezien er weliswaar een bevoegde rechter zal worden aangewezen, maar hij de vordering niet-ontvankelijk zal verklaren.

Deze argumenten van de regeringen van de lidstaten, die met name ter terechtzitting naar voren zijn gebracht, overtuigen mij niet.

In zaken waarin de immuniteit van rechtsmacht werd ingeroepen, heeft het Hof reeds geoordeeld dat de verwijzende rechter zich ervan moeten vergewissen dat, indien hij de exceptie van de immuniteit van rechtsmacht toewijst, dit geen aantasting vormt van het recht van de justitiabelen op toegang tot de rechter, dat een van de elementen vormt van het in artikel 47 van het Handvest neergelegde recht op effectieve rechterlijke bescherming.74. De veronderstelling dat de toegang tot de rechter gewaarborgd zou zijn, terwijl het inroepen van de immuniteit van rechtsmacht de uitoefening van internationale rechterlijke bevoegdheid in de weg zou staan, roept bij mij met name vragen op over de reikwijdte van dit recht op effectieve rechterlijke bescherming, en met name over de vraag of genoemd recht door een dergelijke veronderstelling niet teniet zou worden gedaan. Naar mijn mening zou het volgen van het standpunt van de regeringen van de lidstaten het risico met zich meebrengen dat er een situatie ontstaat waarin de curator feitelijk geen recht op toegang tot de rechter heeft, zonder dat hij over een voorzienbaar alternatief beschikt om de vordering tot nietigverklaring tegen de Poolse belastingdienst in te stellen.

Alle overwegingen die aan verordening 2015/848 zijn ontleend, brengen mij tot de conclusie dat deze verordening impliciet een afstand van de immuniteit van rechtsmacht bevat. Deze conclusie met betrekking tot de impliciete afstand van de immuniteit van rechtsmacht in het kader van verordening 2015/848 als instrument van afgeleid recht, is eveneens in overeenstemming met het primaire recht, hetgeen getuigt van de duidelijke en ondubbelzinnige wil van de lidstaten om de beginselen te laten prevaleren die van toepassing zijn op bevoegdheidsconflicten die kunnen ontstaan gelet op de verschillende rechtsorden en de eigen respectievelijke bevoegdheidsregels hiervan op het gebied van insolventieprocedures met betrekking tot de immuniteit van rechtsmacht.

Naar mijn mening is het bestaan van een impliciete afstand van de immuniteit van rechtsmacht in het kader van de toepassing van verordening 2015/848 niet alleen in overeenstemming met het primaire recht, zoals dit voortvloeit uit de wil van de lidstaten van de Unie, maar kan het ook worden gestaafd met de bepalingen daarvan.

Om te beginnen moet worden opgemerkt dat er binnen de Unie reeds aanpassingen van de immuniteit van rechtsmacht bestaan. Alle lidstaten hebben immers, op bepaalde gebieden, de bindende bevoegdheid van het Hof aanvaard, ook voor geschillen waarvoor ze voor het Hof kunnen worden vervolgd.75. Zo wordt erkend dat, in bepaalde gevallen, dergelijke aanpassingen aan de immuniteit van rechtsmacht van staten worden doorgevoerd om zich te conformeren aan de specifieke kenmerken van de rechtsorde van de Unie.

Nu dit is verduidelijkt moet er in de eerste plaats aan worden herinnerd dat artikel 3, lid 2, VEU, betreffende de doelstellingen van de Unie, bepaalt dat de Unie haar burgers een ruimte van vrijheid, veiligheid en recht biedt. De totstandbrenging van deze ruimte is geregeld in titel V VWEU. Met name ontwikkelt de Unie, overeenkomstig artikel 81, lid 1, VWEU, dat de rechtsgrondslag van verordening 2015/848 vormt, ‘een justitiële samenwerking in burgerlijke zaken met grensoverschrijdende gevolgen, die berust op het beginsel van wederzijdse erkenning van rechterlijke beslissingen en van beslissingen in buitengerechtelijke zaken. Deze samenwerking kan maatregelen ter aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten omvatten.’ Deze materie valt onder het toepassingsgebied van de gedeelde bevoegdheden van de Unie en haar lidstaten, zodat de lidstaten hun soevereine rechten beperken in de zin zoals beschreven in de punten 62 tot en met 66 van deze conclusie, voor zover de Unie haar bevoegdheid uitoefent.

Door bij de ratificatie van de Verdragen in te stemmen met deelname aan de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht, met de naleving van het Unierecht op dit gebied en met de toekenning van gedeelde bevoegdheden aan de Unie hebben de lidstaten derhalve ook aanvaard dat de handelingen van afgeleid recht die voor de ontwikkeling van deze ruimte zijn vastgesteld, met name overeenkomstig artikel 81, lid 2, VWEU, de beginselen vastleggen die van toepassing zijn op bevoegdheidsconflicten die kunnen ontstaan wegens de verschillende rechtsorden en de eigen respectievelijke bevoegdheidsregels hiervan.

Hieruit moet worden afgeleid dat deze instemming zich derhalve, overeenkomstig de beginselen inzake bevoegdheidsconflicten die zijn neergelegd in de ter zake geldende rechtsinstrumenten, uitstrekt tot de acceptatie dat geschillen, die met name voortvloeien uit insolventieprocedures, worden beslecht door de rechters van andere lidstaten, met inbegrip van geschillen die rechtstreeks uit de insolventieprocedure voortvloeien en er nauw verband mee houden.

In dit verband moet worden opgemerkt dat, overeenkomstig Protocol nr. 21 bij de Verdragen van de Unie, dat met name betrekking heeft op Ierland76., deze lidstaat een afwijkende status geniet met betrekking tot de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht, in die zin dat de in het kader van deze ruimte vastgestelde maatregelen niet automatisch bindend zijn voor genoemde lidstaat en afhankelijk zijn van zijn vrijwillige deelname77.. Verder neemt het Koninkrijk Denemarken, overeenkomstig Protocol nr. 22 betreffende deze lidstaat, niet deel aan de maatregelen die in het kader van de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht worden vastgesteld.78. Aan deze lidstaten kan dus geen verplichting op dit gebied worden opgelegd. Dit geldt echter niet voor de lidstaten die zonder voorbehoud aan deze ruimte deelnemen. Ervan uitgaan dat bij de toepassing van de verordening inzake internationale bevoegdheidsconflicten met betrekking tot insolventieprocedures een beroep kan worden gedaan op het beginsel van de immuniteit van rechtsmacht uit het internationaal gewoonterecht, kan kennelijk onverenigbaar blijken met de verplichtingen die rusten op alle staten die onder dezelfde voorwaarden en zonder andere voorbehouden dan die welke in de aanvullende protocollen zijn neergelegd, tot de Verdragen zijn toegetreden.79.

Deze conclusie betreffende het bestaan van een impliciete afwijking van de immuniteit van rechtsmacht op het gebied van insolventieprocedures, die door het primaire recht wordt bevestigd, geldt in de tweede plaats des te meer gelet op het beginsel van de gelijkheid van de lidstaten van de Unie ten aanzien van de Verdragen, waarvan de Unie de naleving waarborgt.80.

Dit beginsel vindt zijn oorsprong in de rechtspraak van het Hof, nog voordat het in de Verdragen is vastgelegd.81. Het Hof heeft namelijk geoordeeld dat het lidmaatschap van de Unie (voorheen van de Gemeenschappen) haar leden in staat stelt de voordelen hiervan te genieten, maar hun tevens verplichtingen oplegt. Met name werd gepreciseerd dat niet kan worden aanvaard dat een lidstaat de bepalingen van een verordening onvolledig of selectief toepast, teneinde ‘bepaalde elementen van de wetgeving [van de Unie] […] te omzeilen die [hij] in strijd acht met bepaalde nationale belangen […], terwijl hij zich ten koste van zijn partners een onrechtmatig voordeel toe-eigent’82..

Indien in de onderhavige zaak zou worden toegestaan dat de Poolse belastingdienst zich op de immuniteit van rechtsmacht beroept en daarmee de uitoefening van de internationale bevoegdheid van de verwijzende rechter onmogelijk maakt vanwege de grondslag van de betalingen die de curator tracht te herroepen, namelijk een handeling van openbaar gezag, zou in de praktijk voorrang worden gegeven aan nationale belangen boven het Unierecht en zou de gelijkheid van de lidstaten ten aanzien van de uit dit recht voortvloeiende verplichtingen in het gedrang komen.

Het beletten van de uitoefening van de internationale bevoegdheid krachtens verordening 2015/848, doordat wordt toegestaan dat de immuniteit van rechtsmacht wordt ingeroepen, zou dienaangaande kunnen worden opgevat als een verkapte manier om het nationale recht boven het Unierecht te laten prevaleren.

Een dergelijke voorrang kan echter niet worden gerechtvaardigd gelet op de beginselen die de rechtsorde van de Unie beheersen, zoals in punt 63 van deze conclusie is uiteengezet.

Het is juist dat de Unie overeenkomstig artikel 4, lid 2, VEU met name de essentiële staatsfuncties moet eerbiedigen en er bestaat geen twijfel over dat de heffing van btw onder dergelijke essentiële functies en zelfs onder de prerogatieven van de overheid valt. Zo de lidstaten altijd de zeggenschap over hun soevereine taken behouden, moeten zij deze echter uitoefenen met inachtneming van het Unierecht.83.

Door hun lidmaatschap van de Unie verbinden de lidstaten zich er immers toe loyaal en solidair samen te werken, zelfs op gebieden die onder hun essentiële functies vallen, zoals bepaald in artikel 4, lid 3, VEU. Dit beginsel geldt voor alle nationale instellingen. Hoewel genoemd beginsel in de rechtspraak vaak wordt gebruikt om de verplichtingen van de lidstaten en de instellingen van de Unie in hun samenwerking te ondersteunen84., is het belangrijkste idee erachter het garanderen van de reikwijdte en de doeltreffendheid van het Unierecht door middel van wederzijds respect en wederzijdse bijstand bij de vervulling van de taken die voortvloeien uit de Verdragen. Logischerwijs houdt het samenwerkingsbeginsel niet alleen positieve handelingen in (het nemen van maatregelen om de doeltreffendheid van het Unierecht te waarborgen), maar ook negatieve handelingen (het nalaten maatregelen te nemen die in strijd zijn met deze doeltreffendheid, of zelfs met de doelstellingen van de Unie). Het is duidelijk dat het beroep op de immuniteit van rechtsmacht een negatieve handeling vormt die de uitoefening van de bevoegdheid van de Duitse rechter krachtens de regels van de Unie belemmert en daarmee de doeltreffendheid van deze regels in gevaar brengt via de uitoefening van de prerogatieven van de openbare macht.85.

Ten slotte moet worden opgemerkt dat een dergelijk beroep op de immuniteit van rechtsmacht de kapitaalmarkt dreigt te belemmeren, een van de belangrijkste beleidsdomeinen die de Unie tot stand wil brengen om haar economische ontwikkeling, en daarmee ook die van haar lidstaten, te bevorderen. De onzekerheid over het lot van schuldvorderingen in geval van grensoverschrijdende insolventie, die ontstaat door de mogelijkheid om zich op de immuniteit van rechtsmacht te beroepen, dreigt immers investeringen te verzwakken en derhalve ook de doeltreffendheid van de eengemaakte markt in haar geheel te verminderen. Indien in het hoofdgeding de immuniteit van rechtsmacht van een lidstaat zou worden aanvaard, zou het belang van één lidstaat van de Unie dus voorrang krijgen ten koste van de collectieve belangen van alle lidstaten, waarbij laatstgenoemde belangen bovendien inherent zijn aan het begrip zelf van de Unie.

Om alle bovengenoemde redenen ben ik van mening dat het primaire recht van de Unie, resulterend uit de wil van haar lidstaten, toestaat dat het beginsel van de immuniteit van rechtsmacht uit het internationaal gewoonterecht op ad-hocbasis en op impliciete wijze wordt bijgestuurd, in die zin dat moet worden geconcludeerd dat er in het kader van verordening 2015/848 sprake is van een stilzwijgende afstand van de immuniteit van rechtsmacht.86.