2.5.3.1 De invulling van het winstbegrip in het jaarrekeningenrecht en de bedrijfseconomie

Het doel van de jaarrekening wordt in artikel 2:362, lid 1 BW beschreven: ‘de jaarrekening geeft volgens normen die in het maatschappelijk verkeer als aanvaardbaar worden beschouwd een zodanig inzicht dat een verantwoord oordeel kan worden gevormd omtrent het vermogen en het resultaat, alsmede voor zover de aard van een jaarrekening dat toelaat, omtrent de solvabiliteit en de liquiditeit van de rechtspersoon (…).’1 Anders dan in het fiscale recht ontbreekt er voor het jaarrekeningenrecht een definitie van het begrip totaalwinst. Dit komt doordat de jaarrekening meer gestoeld is op het vermogen dan de winst. Voor jaarrekeningen opgesteld onder de regels van de RJ is wel bepaald dat als vermogensbestanddelen tegen de actuele waarde worden gewaardeerd de waardestijging niet direct als resultaat mag worden verantwoord. Waardestijgingen moeten zijn verwezenlijkt alvorens deze als resultaat kunnen worden verantwoord (artikel 2:384 lid 2 BW). Ook commercieel geldt er dus een realisatie-eis. Technisch gesproken leidt het uitstel van het nemen van een waardemutatie als resultaat tot het verantwoorden van die mutatie via de herwaarderingsreserve. Dit is geregeld in artikel 2:390 BW. Voor sommige andere activa en passiva leiden waardemutaties wel onmiddellijk tot resultaat op grond van hun liquide karakter, zoals beursgenoteerde effecten. Dit is als volgt gemotiveerd in de Nota van Toelichting:

Voor jaarrekeningen opgesteld onder de regels van IFRS gelden zeer uitgebreide waarderingsregels, maar is ook geen definitie van totaalwinst opgenomen. Een op basis van IFRS opgestelde jaarrekening is gestoeld op fair value waardering.3 Hierdoor worden vermogensmutaties direct als resultaat verantwoord. De BBV kent weer geheel eigen regels, waarbij als hoofdregel geldt dat baten en lasten moeten worden verantwoord in het jaar waar ze betrekking op hebben.

In de bedrijfseconomie is wel meer aandacht aan het winstbegrip besteed.456 Uit een uitvoerige analyse van Berkhout over de invulling van het winstbegrip in de bedrijfseconomie blijkt echter wel dat de bedrijfseconomische leer in de afgelopen jaren aanmerkelijk is gewijzigd en dus in de tijd aan wijziging is onderheven.7 Binnen de bedrijfseconomie kunnen in essentie drie winstbegrippen worden gehanteerd, te weten (i) het nominalistische winstbegrip, (ii) het substantialistische winstbegrip en (iii) het realistische winstbegrip.8 Het nominalistische winstbegrip houdt geen rekening met inflatie, maar rekent elke nominale vermogensverandering tot de winst. Het substantialisme is gericht op de handhaving van het ondernemingscomplex. Het realisme is ten slotte gericht op de handhaving van de algemene koopkracht. L.G.M. Stevens is van mening dat erkend moet worden dat de bedrijfseconomie tot een waardevolle verdieping van het winstbegrip heeft bijgedragen, maar ook dat tal van vragen onopgelost zijn gebleven. Hij merkt hierbij op dat zelfs over de kernvraag, of winst het voordeel is dat in feite werd behaald, dan wel het bedrag is dat voor vrije besteding, resp. voor uitkering, beschikbaar is – eigenlijk dus een kwestie van financiering en winstbestemming –, geen eenstemmigheid is.9 De Commissie totaalwinst meent op basis van een analyse van de bedrijfseconomische literatuur dat er geen eenduidig bedrijfseconomisch totaalwinstbegrip bestaat dan wel daarover binnen de bedrijfseconomische literatuur onvoldoende is geschreven om van enige consensus te kunnen spreken.10