HvJ EU, 01-03-2017, nr. C-275/15

De verwijzende rechter, die twijfelt over de betekenis van de in artikel 9 van richtlijn 2001/29 gebruikte uitdrukking ‘toegang tot de kabel van omroepdiensten’, noemt in de verwijzingsbeslissing drie mogelijke uitleggingen ervan.

Volgens een eerste mogelijke uitlegging, die overeenkomt met het standpunt van verzoeksters in het hoofdgeding en de Commissie, heeft de uitdrukking ‘toegang tot de kabel van omroepdiensten’ alleen betrekking op bepalingen die eisen dat kabelexploitanten omroepdiensten aanbieden, dat wil zeggen op bepalingen inzake ‘doorgifteverplichtingen’ (‘must carry’) in de zin van artikel 31 van richtlijn 2002/22/EG15., hierna: ‘universeledienstrichtlijn’.

Volgens een tweede mogelijke uitlegging, die overeenkomt met het standpunt van TVCatchup (UK) Limited, Virgin Media Limited en de regering van het Verenigd Koninkrijk, is artikel 9 van richtlijn 2001/29 zowel van toepassing op bepalingen die eisen dat kabelexploitanten bepaalde uitzendingen wederdoorgeven, als op bepalingen die de wederdoorgifte van bepaalde uitzendingen binnen hun ontvangstgebied in het belang van de openbare dienst toestaan.

Volgens een derde uitlegging ziet de in artikel 9 van richtlijn 2001/29 gebruikte formulering ‘toegang tot de kabel’ niet op een verweer tegen inbreuken op het auteursrecht, maar veeleer op de toegang tot de fysieke infrastructuur in de lidstaten.

Artikel 9 van richtlijn 2001/29 heeft — gelet op het opschrift en de bewoordingen ervan — betrekking op de ‘[v]oortgezette toepassing van andere wettelijke bepalingen’ door vast te stellen dat deze richtlijn ‘geen afbreuk [doet] aan’ bepalingen op bepaalde gebieden. Overweging 60 van die richtlijn verduidelijkt dat de in artikel 9 bedoelde bepalingen betrekking hebben op ‘andere gebieden’ en ‘gevolgen kunnen hebben voor de bescherming van het auteursrecht of naburige rechten’.16.

Bijgevolg staat artikel 9 van richtlijn 2001/29 helemaal geen uitzonderingen toe op de rechten die in de artikelen 2 tot en met 4 van die richtlijn worden toegekend. De uitzonderingen zijn overigens krachtens artikel 5 van diezelfde richtlijn op uitputtende wijze geharmoniseerd.17. Het doel van artikel 9 is daarentegen het behoud van de werking van de bepalingen die gelden binnen andere gebieden dan het bij deze richtlijn geharmoniseerde gebied.18. Deze lezing wordt bevestigd door de opsomming van de gebieden in artikel 9, dat onder andere noemt: handelsmerken, rechten inzake tekeningen of modellen, bescherming van nationaal bezit, beperkende praktijken en oneerlijke concurrentie, gegevensbescherming en persoonlijke levenssfeer, alsmede het overeenkomstenrecht.19.

Deze vaststelling volstaat om uit te sluiten dat een regeling als section 73, leden 2, onder b), en 3, van de CDPA, die voorziet in een uitzondering op het uitsluitende recht van mededeling dat is neergelegd in artikel 3 van richtlijn 2001/29, onder artikel 9 van die richtlijn kan vallen.

Dit geldt ongeacht of de wederdoorgifte van de beschermde werken plaatsvindt via de kabel dan wel via een internetstream. Zo blijkt uit de rechtspraak van het Hof dat het begrip ‘mededeling aan het publiek’ in de zin van artikel 3, lid 1, van richtlijn 2001/29 betrekking heeft op elke doorgifte van beschermde werken, ongeacht het gebruikte technische middel of procedé20., en dat elke doorgifte of wederdoorgifte van een werk waarbij een specifieke technische werkwijze wordt gebruikt, in beginsel individueel door de auteur van het betrokken werk moet worden toegestaan.21.

Die rechtspraak is in overeenstemming met de doelstelling van richtlijn 2001/29, te weten de aanpassing van de regels inzake het auteursrecht en de naburige rechten in het licht van de technologische ontwikkelingen die nieuwe exploitatievormen hebben gecreëerd22., waarbij een hoog beschermingsniveau voor auteurs wordt verwezenlijkt, zodat dezen met name bij een mededeling aan het publiek een passende beloning voor het gebruik van hun werk kunnen ontvangen.23. Ik merk op dat voor de wederdoorgifte die wordt toegestaan bij section 73, leden 2, onder b), en 3, van de CDPA, geen vergoeding wordt verstrekt aan de houders van auteursrechten.24.

Een tegenovergestelde uitlegging van artikel 9 van richtlijn 2001/29, die ertoe zou leiden dat een regeling als die in het hoofdgeding binnen de werkingssfeer van dat artikel zou vallen, zou naar mijn mening de bij de artikelen 3 en 5 van die richtlijn beoogde harmonisatie doen mislukken.

Bovendien kan de door mij bepleite uitlegging niet in twijfel worden getrokken door de argumenten die met name de regering van het Verenigd Koninkrijk ertegen inbrengt.

Ten eerste vindt het door de regering van het Verenigd Koninkrijk ter terechtzitting naar voren gebrachte argument dat de wettelijke regelingen betreffende vergunningen van kabelmaatschappijen, hun infrastructuur en de wederdoorgifte van hun uitzendingen een in artikel 9 van richtlijn 2001/29 bedoeld ‘ander gebied’ vormen, geen enkele grondslag in die richtlijn. Weliswaar behoren bepalingen betreffende de kabelinfrastructuur van de lidstaten en de voorwaarden voor toegang tot de markt voor elektronische communicatie zeker tot een ander gebied dan het gebied dat door deze richtlijn wordt geharmoniseerd25., maar dit geldt niet voor bepalingen als section 73, leden 2, onder b), en 3, van de CDPA, die betrekking hebben op de essentie van de harmonisatie waarin richtlijn 2001/29 voorziet, namelijk de bescherming van het auteursrecht26..

Aan die slotsom doet niet af dat de wederdoorgifte die de betrokken regeling toelaat, beperkt is tot uitzendingen op zenders waarop bepaalde openbaredienstverplichtingen rusten. Nu de tekst van richtlijn 2001/29 en haar totstandkomingsgeschiedenis niet de minste aanwijzing hiervoor bevatten, zie ik geen enkele reden om dergelijke content een beperktere bescherming te verlenen dan die van artikel 3 van die richtlijn.27.

Ten tweede vormt artikel 9 van richtlijn 2001/29 — anders dan de regering van het Verenigd Koninkrijk betoogt — niet een ‘volstrekte uitzondering op de harmonisatie’. Terwijl artikel 1, (‘Werkingssfeer’), van deze richtlijn in lid 2 ervan een aantal bepalingen van het acquis van de Unie uitsluit van de harmonisatie waarin deze richtlijn voorziet, welke zonder die expliciete uitsluiting binnen de werkingssfeer ervan zouden vallen28., beoogt artikel 9 niet een afbakening van de werkingssfeer van richtlijn 2001/29, maar veeleer de waarborging van de rechtszekerheid29. door onverwachte juridische consequenties van de vaststelling ervan te voorkomen.

Ten derde hebben de doelstellingen van section 73, leden 2, onder b), en 3, van de CDPA, te weten — aldus de regering van het Verenigd Koninkrijk —

Ik wijs er in dit verband op dat het Hof in zijn arrest ITV Broadcasting e.a.31. expliciet heeft uitgesloten dat de omstreden wederdoorgiften kunnen worden beschouwd als een eenvoudig technisch middel om de ontvangst van de oorspronkelijke uitzending in het ontvangstgebied ervan mogelijk te maken of te verbeteren, in welk geval zij, volgens de rechtspraak van het Hof, geen ‘mededeling aan het publiek’ in de zin van artikel 3, lid 1, van richtlijn 2001/29 zouden zijn. Tegen die achtergrond komt het argument van de regering van het Verenigd Koninkrijk in feite neer op een verzoek aan het Hof om op die rechtspraak terug te komen, zonder dat daar reden voor is.

Kortom, het staat mijns inziens buiten kijf dat een regeling als section 73, leden 2, onder b), en 3, van de CDPA niet binnen de werkingssfeer van artikel 9 van richtlijn 2001/29 valt.

Deze slotsom geldt los van de uitlegging van de formulering ‘toegang tot de kabel van omroepdiensten’ in artikel 9 van de richtlijn. In het volgende onderdeel zal ik evenwel aantonen dat een onderzoek van die formulering tot dezelfde slotsom leidt.

Op het eerste gezicht lijkt de uitdrukking ‘toegang tot de kabel van omroepdiensten’ in artikel 9 van richtlijn 2001/29 een verwijzing naar een juridisch begrip dat bekend is binnen het acquis van de Unie. Mijn onderzoek leert echter dat dit niet het geval is.

Die formulering wordt namelijk, voor zover ik weet, alleen gebruikt in de totstandkomingsgeschiedenis en de rechtspraak met betrekking tot richtlijn 2001/2932. alsmede in richtlijn 2012/2833., aangezien de Uniewetgever in artikel 7 van die richtlijn de bewoordingen van artikel 9 van richtlijn 2001/29 bijna identiek heeft overgenomen.34.

Ondanks het feit dat die totstandkomingsgeschiedenis en rechtspraak geen duidelijkheid verschaffen over de betekenis van de formulering ‘toegang tot de kabel van omroepdiensten’35., staat mijns inziens buiten kijf dat een regeling als section 73, leden 2, onder b), en 3, van de CDPA niet onder die formulering valt.

Ten eerste lijdt het mijns inziens geen twijfel — ondanks enkele discrepanties in de verschillende taalversies36. — dat die formulering ‘de toegang’ tot een ‘kabel’ betreft. Ik zie dan ook geen verband tussen artikel 9 van richtlijn 2001/29, dat betrekking heeft op ‘de toegang tot de kabel’ en de betrokken regeling van het Verenigd Koninkrijk, die bepaalt dat een uitzending ‘via de kabel [kan worden] wederdoorgegeven’. Mijns inziens wordt het begrip ‘kabel’ in beide regelingen in een verschillende context gebruikt.

Terwijl artikel 9 van richtlijn 2001/29 betrekking heeft op een ‘kabel’ waartoe toegang wordt gevraagd, heeft de regeling van het Verenigd Koninkrijk betrekking op een ‘kabel’ die als middel voor wederdoorgifte dient. Artikel 9 van die richtlijn heeft met andere woorden geen betrekking op de toegang van het publiek tot uitgezonden content, zoals TVCatchup (UK) Limited, Virgin Media Limited en de regering van het Verenigd Koninkrijk lijken te betogen, maar veeleer op de toegang tot een netwerk.37.

Ten tweede lijkt de gelijkstelling door TVCatchup (UK) Limited, Virgin Media Limited en de regering van het Verenigd Koninkrijk van de termen ‘toegang tot de kabel’ en ‘wederdoorgegeven via de kabel’ onlogisch, nu richtlijn 2001/29 in artikel 1, lid 2, onder c), reeds een bepaling bevat die expliciet betrekking heeft op de ‘doorgifte via de kabel’.38.

Ten derde wordt de formulering ‘toegang tot de kabel’ mijns inziens in het acquis van de Unie vooral gebruikt met betrekking tot de toegang van aanbieders tot kabelnetwerken39., die op het niveau van de Unie met name is geharmoniseerd bij richtlijn 2002/19/EG (hierna: ‘toegangsrichtlijn’)40..

Deze richtlijn beoogt, volgens artikel 1, lid 1, ervan, de harmonisering van ‘de wijze waarop de lidstaten de toegang tot en de interconnectie van elektronische-communicatienetwerken en bijbehorende faciliteiten […] reguleren’.41. Uit hetzelfde artikel blijkt ook dat de toegangsrichtlijn deel uitmaakt van het gemeenschappelijke regelgevingskader dat is vastgesteld bij richtlijn 2002/21 (hierna: ‘kaderrichtlijn’)42., die volgens de Commissie tot doel heeft: ‘de concurrentie op het gebied van de elektronische communicatie te stimuleren, de werking van de interne markt te verbeteren en de fundamentele belangen van de gebruikers te waarborgen, die door marktkrachten alleen niet voldoende gegarandeerd zouden zijn’43..

De meest logische uitlegging is dan ook dat de formulering ‘toegang tot de kabel van omroepdiensten’ in artikel 9 van richtlijn 2001/29 verwijst naar dit regelgevingskader en met name naar de bepalingen van de ‘toegangsrichtlijn’.44. Ik wijs er terloops op dat de wetgevingsprocedures van enerzijds de ‘kaderrichtlijn’ en de ‘toegangsrichtlijn’ en anderzijds richtlijn 2001/29 elkaar gedeeltelijk in de tijd overlapten.45.

Ik ben niettemin van mening dat het volstaat, vast te stellen dat een regeling als section 73, leden 2, onder b), en 3, van de CDPA, die geen betrekking heeft op de toegang tot een netwerk, niet onder de in artikel 9 van richtlijn 2001/29 gebruikte formulering ‘toegang tot de kabel van omroepdiensten’ valt, zonder dat het Hof een uitspraak behoeft te doen over de exacte betekenis van die formulering.

Gezien het voorgaande, geef ik het Hof in overweging om de derde prejudiciële vraag in die zin te beantwoorden dat een regeling die de wederdoorgifte van uitzendingen via de kabel zonder de toestemming van de houders van auteursrechten toestaat indien die wederdoorgifte simultaan gebeurt en beperkt is tot de gebieden waarvoor de uitzendingen waren bestemd, ongeacht of de wederdoorgifte betrekking heeft op uitzendingen op zenders waarop bepaalde openbaredienstverplichtingen rusten, niet onder artikel 9 van richtlijn 2001/29 valt.

Gezien het door mij hierboven voorgestelde antwoord op de derde prejudiciële vraag, namelijk dat artikel 9 van richtlijn 2001/29 ratione materiae niet van toepassing is op de in het hoofdgeding aan de orde zijnde nationale regeling, ben ik van mening dat geen antwoord hoeft te worden gegeven op de vijfde prejudiciële vraag, betreffende de temporele werkingssfeer van die bepaling.

Eveneens volgt uit die constatering dat niet hoeft te worden ingegaan op de vragen van de verwijzende rechter met betrekking tot de uitlegging van het begrip ‘kabel’ in artikel 9 van richtlijn 2001/29, te weten de eerste, de tweede en de vierde prejudiciële vraag. Niettemin zal ik in het volgende onderdeel ten overvloede enkele opmerkingen maken over de uitlegging van dat begrip. Met die opmerkingen kan het argument van TVCatchup en Virgin Media Limited worden weerlegd dat dit begrip zo ruim is, dat het ook uitzending via een internetstream omvat.

Met zijn eerste prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen, of het begrip ‘kabel’ in artikel 9 van richtlijn 2001/29 een autonoom Unierechtelijk begrip is.

Hierbij dient eraan te worden herinnerd dat volgens vaste rechtspraak de eenvormige toepassing van het Unierecht en het gelijkheidsbeginsel vereisen dat de bewoordingen van een bepaling van Unierecht die voor de betekenis en de draagwijdte ervan niet uitdrukkelijk naar het recht van de lidstaten verwijst, normaliter in de gehele Unie autonoom en uniform worden uitgelegd.46.

De tekst van richtlijn 2001/29 bevat, wat de betekenis van de term ‘kabel’ in artikel 9 van die richtlijn betreft, geen verwijzing naar het recht van de lidstaten. Daaruit volgt dat deze term voor de toepassing van die richtlijn moet worden geacht een autonoom Unierechtelijk begrip aan te duiden, dat op het grondgebied van de Unie uniform moet worden uitgelegd.

Bijgevolg hoeft de vierde vraag niet te worden beantwoord, aangezien die is gesteld voor het geval dat het Hof zou oordelen dat het begrip ‘kabel’ in artikel 9 van richtlijn 2001/29 geen autonoom Unierechtelijk begrip is.

Met zijn tweede prejudiciële vraag, onder a) en b), welke punten gezamenlijk dienen te worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen, of het begrip ‘kabel’ in artikel 9 van richtlijn 2001/29 een technologisch specifieke betekenis heeft die is beperkt tot traditionele kabelnetwerken die worden geëxploiteerd door gewone kabeldienstaanbieders, dan wel of het veeleer een technologisch neutrale betekenis heeft die functioneel vergelijkbare, via internet doorgegeven diensten omvat.

Om de hierna volgende redenen deel ik het standpunt van verzoeksters in het hoofdgeding, de regering van het Verenigd Koninkrijk en de Commissie, dat het begrip ‘kabel’ in artikel 9 van richtlijn 2001/29 beperkt is tot traditionele kabelnetwerken.

Allereerst zij erop gewezen dat het begrip ‘kabel’ niet alleen voorkomt in artikel 9 van richtlijn 2001/29, maar ook in artikel 1, lid 2, onder c), artikel 2, onder e), en artikel 3, lid 2, onder d), van die richtlijn.47. Het begrip wordt voorts gebruikt in enkele richtlijnen waarop richtlijn 2001/29 is gebaseerd48., te weten de richtlijnen 92/100/EEG49., 93/83 en 93/98/EEG50..

In die omstandigheden moeten, gelet op de eisen inzake eenheid en samenhang van de rechtsorde van de Unie, de in al die richtlijnen gebruikte begrippen dezelfde betekenis hebben, tenzij de Uniewetgever in een specifieke wetgevende context een andere wil kenbaar heeft gemaakt.51.

Geen van de hierboven genoemde richtlijnen geeft een definitie van het begrip ‘kabel’. Bijgevolg dient bij de uitlegging van dat begrip rekening te worden gehouden met de context waarin het wordt gebruikt en met de doelstellingen van richtlijn 2001/29.52.

Wat de context van het begrip ‘kabel’ betreft, wijs ik erop dat dit begrip in alle betrokken richtlijnen wordt gebruikt in verband met andere technologieën, met name uitzending per ‘satelliet’.53. Uit de formulering ‘via de ether of per draad[,] per kabel of satelliet daaronder begrepen’ in artikel 2, onder e), en artikel 3, lid 2, onder d), van richtlijn 2001/2954. kan overigens worden opgemaakt dat de begrippen ‘kabel’ en ‘satelliet’ vormen zijn van respectievelijk de ruimere begrippen ‘draad’ en ‘ether’.55.

Wat de doelstellingen van richtlijn 2001/29 betreft, wijs ik er nogmaals op dat deze is vastgesteld om op Unieniveau de problemen aan te pakken die verband houden met de bescherming van het auteursrecht en de naburige rechten als gevolg van de nieuwe diensten van de informatiemaatschappij die dankzij internet mogelijk zijn geworden.56. In die context mag ervan worden uitgegaan dat de Uniewetgever zich heel goed bewust was van de terminologie die hij in die richtlijn gebruikte. Met andere woorden, als de Uniewetgever een technologisch neutrale betekenis aan het begrip ‘kabel’ in de zin van richtlijn 2001/29 had willen geven, zou hij voor een ruimer begrip hebben gekozen, zoals bijvoorbeeld ‘draad’, of zou hij op zijn minst hebben verduidelijkt dat onder het begrip ‘kabel’ ook andere technologieën, zoals uitzending via een internetstream, zijn te verstaan.57.

Het voorgaande pleit voor de slotsom dat het begrip ‘kabel’ in artikel 9 van richtlijn 2001/29 beperkt is tot de traditionele kabelnetwerken die worden geëxploiteerd door gewone kabeldienstaanbieders. Die slotsom sluit overigens aan bij het onderscheid dat de ‘kaderrichtlijn’ en de ‘toegangsrichtlijn’ maken tussen de verschillende soorten elektronische-communicatienetwerken.58.