2.4 Conclusie

In verschillende thema’s in de bedrijfseconomie kunnen aangrijpingspunten worden gevonden voor de omschrijving van verbondenheidsbegrippen voor lichamen.

Bij de beschrijving van verbondenheid in de interne-organisatieleer en de management accounting is met name organisatorische verbondenheid relevant. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de literatuur over de agentschaptheorie, waarin door middel van systemen van ‘incentives’, ‘monitoring’ en ‘bonding’ wordt getracht de nadelige gevolgen van het opportunistisch handelen van de principaal en de agent te beheersen. In de economische theorie van de transactiekosten speelt organisatorische verbondenheid ook een belangrijke rol. In dit kader is de typering van Chandler interessant, omdat deze onderstreept dat er – ongeacht de fase waarin een onderneming zich bevindt – belang wordt gehecht aan centrale leiding, coördinatie en beheersing. Om dezelfde reden is het onderscheid tussen U-vormige en M-vormige organisatiestructuren van belang.

Ook de literatuur over de MNO is interessant voor de omschrijving van verbondenheid. Hierin worden concrete concernsituaties behandeld, terwijl in andere bedrijfseconomische thema’s veeleer het abstractere begrip ‘onderneming’ wordt gehanteerd. In deze literatuur neemt de ‘eenheid van beleid’ een belangrijke plaats in. Deze eenheid van beleid kan worden herkend in de aanwezigheid van centrale processen op het gebied van strategische planning, marketing, productie, logistiek, technologie, management development, financiering en investeringen. Ook dit duidt op organisatorische verbondenheid.

Uit het ontstaan van de zogenoemde ‘multi-centre’-structuur en de ‘heterarchy’ kan voorts worden afgeleid dat organisatorische verbondenheid een dynamisch begrip is. De inhoud van verbondenheid lijkt daarom ook regelmatig te moeten worden herzien om de aansluiting met de maatschappelijke ontwikkelingen niet te verliezen.

Ook economische verbondenheid is belangrijk. Dit blijkt bijvoorbeeld uit Coase’s opvattingen dat onderdelen tot een ‘concern’ kunnen worden gerekend indien zij hun activiteiten tegen lagere kosten kunnen verrichten dan een marktpartij dat zou kunnen doen.

In de economische theorie van de transactiekosten wordt aandacht besteed aan integratie en diversificatie. Integratie zal in de regel leiden tot een verzameling van activiteiten binnen een organisatie die met elkaar verband houden. Dit duidt op het belang van economische verbondenheid voor de begrippen ‘concern’ en ‘verbondenheid’. Bij diversificatie zal er niet in alle gevallen sprake zijn van samenhangende bedrijfsactiviteiten, met name wanneer een onderneming zich richt op het voortbrengen van niet-gerelateerde producten. Economische verbondenheid lijkt daarom van belang om een onderscheid aan te brengen tussen een ‘concern’, waarin de activiteiten van de verschillende onderdelen samenhangen, en een ‘conglomeraat’, waarin die samenhang ontbreekt.

Aan financiële verbondenheid wordt in de bedrijfseconomie nauwelijks belang toegekend. In de literatuur over de MNO is de centrale gedachte dat het bezit van een kapitaalbelang in feite niets zegt over de ‘eenheid van beleid’. De trend van een afname van ‘wholly-owned subsidiaries’ ten gunste van joint ventures geeft in dit verband stof tot nadenken. Hieruit kan worden afgeleid dat verbondenheid niet per se samenhangt met een kapitaalbelang.

In de literatuur over strategische allianties wordt verbondenheid tussen ondernemingen afgeleid uit samenwerking op basis van afspraken en onderling vertrouwen, en ook niet zozeer uit een kapitaalbelang. Financiële verbondenheid vervult dus geen hoofdrol; organisatorische verbondenheid is belangrijker.