10.3 Toekomstperspectief: een nieuwe uitdaging

De representativiteit van vakorganisaties is van belang voor het systeem van collectieve arbeidsvoorwaardenvorming, maar met representatieve vakorganisaties zijn zeker niet alle problemen op het terrein van collectieve arbeidsvoorwaardenvorming opgelost. Het staat buiten kijf dat de cao een flexibel instrument is dat sociale partners steeds in staat heeft gesteld en nog steeds stelt de inhoud daarvan af te stemmen op steeds veranderende sociale en economische omstandigheden. Een belangrijke ontwikkeling die cao-partijen voor nieuwe vraagstukken plaatst is de toegenomen differentiatie van werknemersbelangen als gevolg van onder meer een wijziging van de aard van de arbeid en een toegenomen individualisering. Deze ontwikkelingen stellen vakbonden steeds vaker voor de vraag welke onderwerpen collectief geregeld moeten worden en welke onderwerpen aan individueel overleg overgelaten kunnen worden en wie of wat nog als een collectief beschouwd moeten worden en deze vragen worden ook nog eens steeds lastiger te beantwoorden. Op deze vragen bestaan geen pasklare antwoorden en per onderwerp zal naar passende antwoorden moeten worden gezocht. Meer werknemersbetrokkenheid bij het cao-overleg helpt niet zonder meer bij het vinden van deze antwoorden. Sterker, het kan de problematiek juist vergroten omdat het voor vakorganisaties duidelijker wordt met welke belangen zij allemaal rekening moeten houden en hoe die verschillende werknemersbelangen zich jegens elkaar verhouden. Als met meer belangen rekening moet worden gehouden in het cao-overleg, zal het moeilijker worden een evenwicht tussen alle betrokken belangen te vinden en om aan alle verschillende betrokken belangen voldoende tegemoet te komen. Een complicerende factor is dat een cao veeleer de vorm van een compromis heeft. Voor het draagvlak van cao-afspraken is het van belang dat deze afspraken toch een zo goed mogelijke afspiegeling zijn van de wensen van de verschillende groepen werknemers in een bedrijf of een sector en als de wensen van deze groepen erg gaan verschillen en uiteen gaan lopen, zal nagedacht moeten worden over een andere cao-structuur. Denkbaar is dan bijvoorbeeld dat cao’s niet meer voor een hele sector van het land gaan gelden, maar worden beperkt tot een bepaalde regio of dat cao’s meer toegespitst worden op de aard van het werk in plaats van op de aard van de onderneming of dat sector-cao’s plaats gaan maken voor ondernemings-cao’s. Een wijziging van de cao-structuur heeft evenwel ook gevolgen voor de doorwerking van op centraal niveau gemaakte beleidsafspraken, omdat de sector-cao daarvoor een heel geschikt middel is en sturing op centraal niveau veel moeilijker wordt in een gewijzigde structuur. De vakbond van de toekomst is niet alleen in staat in het cao-overleg werkgevers voldoende tegenmacht te bieden, maar is daarnaast in staat steeds balans te brengen tussen de verschillende betrokken werknemersbelangen. Het behoeft geen betoog dat dit geen eenvoudige opgave is.