HvJ EU, 18-10-2018, nr. C-149/17

Artikel 3, lid 1 en lid 2, onder b), van richtlijn 2001/29/EG van het Europees Parlement en de Raad van 22 mei 2001 betreffende de harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij2. bepaalt:

Artikel 8, leden 1 en 2, van deze richtlijn luidt:

Artikel 2, leden 1 en 2, van richtlijn 2004/48/EG van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 betreffende de handhaving van intellectuele-eigendomsrechten3. luidt als volgt:

Artikel 3 van deze richtlijn bepaalt:

Artikel 6, lid 1, eerste volzin, van deze richtlijn bepaalt:

Artikel 13, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2004/48 bepaalt ten slotte:

§ 97 van het Gesetz über Urheberrecht und verwandte Schutzrechte — Urheberrechtsgesetz (Duitse wet betreffende het auteursrecht en naburige rechten) van 9 september 1965 luidt als volgt:

In haar schriftelijke opmerkingen heeft de Commissie haar twijfels geuit over de relevantie van de prejudiciële vragen voor de beslechting van het hoofdgeding. Ik deel deze twijfels niet.

Met zijn prejudiciële vragen wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of is voldaan aan het vereiste van doeltreffendheid van de maatregelen ter waarborging van de handhaving van het auteursrecht, dat voortvloeit uit artikel 8 van richtlijn 2001/29 en artikel 3 van richtlijn 2004/48, indien de houder van een internetaansluiting waarmee inbreuken op het auteursrecht5. zijn begaan, zich op basis van een vermoeden aan aansprakelijkheid voor deze inbreuken kan onttrekken door zonder nadere preciseringen een gezinslid aan te wijzen dat eveneens toegang tot deze aansluiting heeft. De twijfels van de verwijzende rechter vloeien voort uit de rechtspraak van het Bundesgerichtshof inzake de rechtsmiddelen die naar Duits recht ter beschikking staan van benadeelde houders van auteursrechten.

Het staat niet aan het Hof, maar uitsluitend aan de nationale rechterlijke instanties om de nationale rechtspraak van de lidstaten uit te leggen en toe te passen. Uit het beginsel van conforme uitlegging volgt echter dat de nationale autoriteiten en de nationale rechterlijke instanties verplicht zijn de bepalingen van hun nationale recht zoveel mogelijk zodanig uit te leggen dat het Unierecht volledige werking heeft. Dit vereiste houdt de verplichting in om vaste nationale rechtspraak te wijzigen wanneer deze onverenigbaar is met het Unierecht.6. Het lijkt er derhalve op dat het vereiste van een conforme uitlegging de verwijzende rechter ertoe verplicht de rechtspraak van het Bundesgerichtshof zoveel mogelijk zodanig uit te leggen en toe te passen dat de uit het Unierecht voortvloeiende verplichtingen ten aanzien van de doeltreffendheid van de voor de houders van auteursrechten openstaande rechtsmiddelen volledige werking hebben. Het Hof is daarentegen zeker bevoegd om de verwijzende rechter alle nodige aanwijzingen te geven over de omvang van deze verplichtingen.

Indien de verwijzende rechter twijfels heeft of de rechtspraak van het Bundesgerichtshof, zoals hij die uitlegt, in overeenstemming is met de uit het Unierecht voortvloeiende eisen, is het Hof bijgevolg zonder meer bevoegd om de omvang van die eisen te bepalen. Twee aspecten van deze kwestie moeten worden onderzocht: de reikwijdte van de relevante bepalingen van het Unierecht en de eerbiediging van de grondrechten bij de toepassing van deze bepalingen.

Richtlijn 2001/29 is nogal bondig wat betreft de maatregelen die moeten waarborgen dat de rechten die zij harmoniseert, worden geëerbiedigd. Artikel 8 van deze richtlijn verplicht de lidstaten er in het algemeen alleen toe om met betrekking tot inbreuken op deze rechten in sancties te voorzien die doeltreffend en evenredig zijn en bijzonder preventieve werking hebben. De lidstaten dienen er voorts voor te zorgen dat benadeelde houders een vordering tot schadevergoeding kunnen instellen. De concrete maatregelen die moeten worden genomen om aan deze verplichtingen te voldoen, staan volledig ter discretie van de lidstaten.

Gelet op het belang van de intellectuele-eigendomsrechten voor de totstandbrenging van de interne markt, achtte de Uniewetgever het echter noodzakelijk meer gedetailleerde geharmoniseerde voorschriften vast te stellen om een eenvormige bescherming van deze rechten in de gehele Unie te waarborgen.7. Richtlijn 2004/48 is dan ook volledig gewijd aan maatregelen die de handhaving van intellectuele-eigendomsrechten moeten waarborgen.

Het is waar dat ingevolge artikel 2, lid 2, van richtlijn 2004/48 deze richtlijn de bijzondere bepalingen betreffende auteursrecht, met name die van artikel 8 van richtlijn 2001/29, onverlet laat. Deze bepaling geeft derhalve voorrang aan de regels van richtlijn 2001/29 boven de bepalingen van richtlijn 2004/48. Dit betekent echter niet dat het auteursrecht in zijn geheel van de werkingssfeer van richtlijn 2004/48 moet worden uitgesloten. Artikel 2, lid 1, van deze richtlijn bepaalt heel duidelijk dat de bepalingen ervan ‘van toepassing [zijn] op elke inbreuk op intellectuele-eigendomsrechten, zoals bepaald in het communautaire recht en/of het nationale recht van de betrokken lidstaat’. Aangezien het auteursrecht ontegenzeggelijk een intellectueel-eigendomsrecht is, is richtlijn 2004/48 erop van toepassing, onder voorbehoud van de specifieke bepalingen in de relevante handelingen van het Unierecht. Deze richtlijn voorziet bovendien in bepalingen die specifiek betrekking hebben op het auteursrecht, met name in artikel 5 dat een vermoeden van auteurschap of houderschap van naburige rechten invoert.

Artikel 8 van richtlijn 2001/29 moet dus niet worden beschouwd als een opzichzelfstaande bepaling van zeer algemene aard, maar eerder als een onderdeel van het bij richtlijn 2004/48 vastgestelde geharmoniseerde systeem voor de bescherming van intellectuele-eigendomsrechten. Dit systeem gaat verder dan de procedurele autonomie van de lidstaten, door specifieke verplichtingen aan de lidstaten op te leggen waarvan de naleving, met inbegrip van het procedurele aspect, aan het toezicht van het Hof is onderworpen, welk toezicht verder gaat dan de klassieke toetsing van de beginselen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid. Een andere uitlegging zou richtlijn 2004/48 haar bestaansreden ontnemen, aangezien zij niets zou toevoegen aan de verplichting die de lidstaten reeds uit hoofde van het doeltreffendheidsbeginsel hebben om de nuttige werking van de materiële bepalingen van het Unierecht op het gebied van intellectuele eigendom te waarborgen. Het zou dan ook onlogisch zijn om te veronderstellen dat de Uniewetgever een richtlijn heeft ontworpen die bestaat uit verplichtingen die door het samenstel van de procedurevoorschriften van de lidstaten van hun inhoud zouden kunnen worden ontdaan. Bovendien heeft richtlijn 2004/48 een autonome werkingssfeer, aangezien deze richtlijn ingevolge artikel 2, lid 1, niet alleen van toepassing is op de bescherming van intellectuele-eigendomsrechten die op het niveau van het Unierecht zijn geharmoniseerd, maar eveneens op de rechten waarin de nationale wetgeving van de lidstaten voorziet. Deze richtlijn kan derhalve niet worden gereduceerd tot een loutere concretisering van het algemene beginsel van de doeltreffendheid van de bescherming van de door het Unierecht verleende rechten, dat bij ontbreken van specifieke bepalingen van Unierecht wordt toegepast in het kader van de procedurele autonomie van de lidstaten.

Als artikel 8, lid 2, van richtlijn 2001/29, zoals aangevuld en verduidelijkt in dit opzicht door artikel 13, lid 1, van richtlijn 2004/48, voorziet in het recht van de benadeelde houder om een vordering tot schadevergoeding in te stellen, houdt dit naar mijn mening dus de verplichting in om in het nationale rechtsstelsel mechanismen in te stellen en toe te passen die de houders daadwerkelijk in staat stellen om deze schadevergoeding te verkrijgen. De concrete procedurele mechanismen voor de tenuitvoerlegging van deze richtlijnen vallen weliswaar onder de bevoegdheid van de lidstaten, maar de doeltreffendheid ervan is onderworpen aan het toezicht van het Hof. In tegenstelling tot wat de Commissie in haar opmerkingen suggereert, beperkt dit toezicht zich niet tot de vraag of het praktisch onmogelijk dan wel uiterst moeilijk is om schadevergoeding te verkrijgen, omdat deze beoordeling normaliter plaatsvindt in het kader van het toezicht op de naleving van het doeltreffendheidsbeginsel. Het toezicht op de naleving van de uit deze richtlijnen voortvloeiende verplichtingen vereist een uitlegging van de concrete bepalingen ervan in het licht van hun nuttige werking.

In het hoofdgeding wordt het recht van beschikbaarstelling voor het publiek geschonden door gebruik te maken van het internet. Voor rechthebbenden die het slachtoffer zijn van dit soort inbreuken, is het moeilijk om de daders te identificeren en hun betrokkenheid te bewijzen. Inbreuken die via internet worden gepleegd, laten immers geen materiële sporen na8. en maken het tot op zekere hoogte mogelijk de anonimiteit van de schuldigen te bewaren. De enige aanwijzing die meestal kan worden gevonden is het IP-adres van waaruit de inbreuk werd begaan. Zelfs indien de identificatie van de houder van het IP-adres nauwkeurig is, vormt deze geen bewijs voor de aansprakelijkheid van een bepaalde persoon, zeker niet als de internetaansluiting in kwestie toegankelijk was voor meerdere personen.

Daarom voorziet het nationale recht vaak in maatregelen om de bewijslast voor de benadeelde houders van het auteursrecht te verlichten. Een dergelijke maatregel kan met name de vorm aannemen van een vermoeden van schuld ten aanzien van de houder van de internetaansluiting voor de inbreuk die vanaf zijn IP-adres is gepleegd. Deze maatregelen waarborgen de doeltreffendheid van het recht van houders om schadevergoeding te vorderen in geval van inbreuken die via internet zijn gepleegd. Volgens de gegevens in het verzoek om een prejudiciële beslissing is een dergelijk vermoeden via de rechtspraak in de Duitse rechtsorde ingevoerd.

Noch richtlijn 2001/29, noch richtlijn 2004/48 voorziet uitdrukkelijk in de verplichting om een dergelijk vermoeden in te voeren. Indien deze maatregel echter volgens het nationale recht het belangrijkste middel is om de doeltreffendheid van het in artikel 8, lid 2, van richtlijn 2001/29 genoemde recht op vergoeding van de geleden schade te verzekeren, moet deze op consequente en doeltreffende wijze worden toegepast. Deze maatregel zou zijn doel niet kunnen bereiken indien het vermoeden van schuld te gemakkelijk kan worden weerlegd en de benadeelde houder geen andere mogelijkheid zou hebben om zijn recht op vergoeding van de geleden schade te doen gelden. Dit recht zou dan illusoir worden.

Uit het feit dat artikel 8, lid 2 van richtlijn 2001/29 geen concrete middelen voorschrijft om de doeltreffendheid van het recht om schadevergoeding te eisen, te waarborgen, volgt naar mijn mening dat de bestaande maatregelen consequent en doeltreffend moeten worden toegepast. In dit verband is het in de eerste plaats aan de nationale rechterlijke instanties om het bewijsmateriaal te beoordelen en de verschillende betrokken belangen af te wegen.

Indien bij de verwijzende rechter dus twijfel rijst over de uitlegging en de toepassing van de rechtspraak van het Bundesgerichtshof betreffende de aansprakelijkheid en de verplichtingen van de houders van een internetaansluiting, moet hij dus de voorkeur geven aan de uitlegging die de doeltreffendheid van de bescherming van de intellectuele-eigendomsrechten het best waarborgt.

Het probleem waarmee de verwijzende rechter bij de toepassing van de rechtspraak van het Bundesgerichtshof wordt geconfronteerd, lijkt te liggen in de omstandigheid dat de toepassing van het beginsel van de bescherming van het familie- en gezinsleven de verplichting van de houder van de internetaansluiting om informatie te verstrekken over de persoon die mogelijk de inbreuk op het auteursrecht heeft begaan, beperkt. Wanneer de houder van die internetaansluiting dus aangeeft dat andere personen dan hijzelf toegang konden hebben tot deze aansluiting, zou hij niet verplicht zijn hun identiteit kenbaar te maken of andere bijzonderheden over hen te verstrekken, aangezien een dergelijke verplichting een ongerechtvaardigde inmenging in zijn familiesfeer zou vormen.

In dit verband moet worden benadrukt dat de lidstaten bij de uitvoering van bepalingen tot omzetting van richtlijnen 2001/29 en 2004/48, vanzelfsprekend gebonden zijn aan de bepalingen van het Handvest. Het recht op eerbiediging van het privéleven en van het familie- en gezinsleven wordt beschermd door artikel 7 van dat Handvest. Bij auteursrechtelijke geschillen kan het recht op eerbiediging van het privéleven en het familie- en gezinsleven echter concurreren met het in artikel 17 van het Handvest verankerde grondrecht van eigendom. Het intellectuele eigendom wordt uitdrukkelijk genoemd in lid 2 van dat artikel.

Bovendien heeft het Hof er reeds op gewezen dat het recht op informatie van de verzoeker in het kader van een beroep betreffende de bescherming van intellectuele-eigendomsrechten onder het in artikel 47 van het Handvest gewaarborgde recht op een doeltreffende voorziening in rechte valt, waardoor een doeltreffende bescherming van het intellectuele-eigendomsrecht kan worden gewaarborgd.9.

In een dergelijke situatie, waarin verschillende concurrerende grondrechten aan de orde zijn, staat het aan de nationale autoriteiten en de nationale rechterlijke instanties om te zorgen voor een rechtvaardig evenwicht tussen die rechten.10. Het is ook mogelijk dat de eisen inzake de bescherming van verschillende grondrechten op het niveau van het Unierecht met elkaar in overeenstemming moeten worden gebracht, met name door het Hof bij de uitlegging van dat recht.11.

Bij die poging om die rechten met elkaar in overeenstemming te brengen, moet ervoor worden gezorgd dat de wezenlijke inhoud van de grondrechten in kwestie wordt geëerbiedigd. Het Hof heeft derhalve geoordeeld dat het in strijd is met zowel het grondrecht op eigendom als het recht op een doeltreffende voorziening in rechte om een bankinstelling in staat te stellen zich, in naam van het in artikel 8 van het Handvest neergelegde recht op bescherming van persoonsgegevens, op het bankgeheim te beroepen om te weigeren de gegevens van de rekeninghouder te verstrekken die het mogelijk zouden hebben gemaakt tegen de rekeninghouder een rechtsvordering in te stellen met betrekking tot de bescherming van intellectuele-eigendomsrechten.12.

Een soortgelijke redenering zou kunnen worden gevolgd met betrekking tot de onderlinge afhankelijkheid tussen het recht op intellectuele eigendom en het recht op een doeltreffende voorziening in rechte enerzijds, en het recht op eerbiediging van het familie- en gezinsleven anderzijds.

Indien het uit hoofde van de bescherming van zijn familie- en gezinsleven aan de houder van de internetaansluiting verleende recht om te weigeren nadere gegevens te verstrekken over de personen die mogelijk inbreuk hebben gemaakt op de auteursrechten, in de praktijk de houder van die auteursrechten zou beletten vergoeding van de geleden schade te verkrijgen, zou dit inbreuk maken op de wezenlijke inhoud van het intellectuele-eigendomsrecht van die houder. In dat geval moet het recht op eigendom voorrang hebben op het recht op eerbiediging van het familie- en gezinsleven. Indien een dergelijke inmenging in het familie- en gezinsleven daarentegen door de nationale rechter ontoelaatbaar zou worden geacht, moet de houder van de internetaansluiting aansprakelijk worden gesteld voor de inbreuk op het auteursrecht. Naar Duits recht is een dergelijke secundaire aansprakelijkheid blijkbaar mogelijk.13. Alvorens vast te stellen dat de houder van de internetaansluiting aansprakelijk is, dient de nationale rechter nog steeds na te gaan of er geen andere procedurele middelen zijn waarmee de benadeelde houder van het auteursrecht de personen kan identificeren die de inbreuk hebben gepleegd, teneinde schadevergoeding te verkrijgen.14.

Bovendien lijkt het mij dat twee andere bepalingen van het Handvest nog in aanmerking kunnen worden genomen bij het zoeken naar een evenwicht tussen de grondrechten.

In de eerste plaats gaat het om het in artikel 20 van het Handvest opgenomen recht op gelijkheid voor de wet. Volgens de informatie die Bastei Lübbe in haar opmerkingen heeft verstrekt, zijn ongeveer 70 % van de internetaansluitingen in Duitsland ‘gezinsaansluitingen’, dat wil zeggen dat zij in gezinsverband worden gebruikt. Dit betekent dat 30 % van de aansluitingen niet in een dergelijk verband wordt gebruikt, en dat een aantal van deze aansluitingen waarschijnlijk wordt gebruikt door personen die alleen wonen. Als het gebruik van een internetaansluiting in gezinsverband het gemakkelijk zou maken om aansprakelijkheid voor inbreuken op het auteursrecht te vermijden, zou dit leiden tot een ongunstige behandeling van personen die alleen wonen en die andere gezinsleden derhalve geen toegang tot hun internetaansluiting verlenen. Hoewel personen die in gezinsverband leven zich vanuit het oogpunt van het recht op eerbiediging van het familie- en gezinsleven niet in dezelfde situatie bevinden als personen die alleen wonen, bestaat een dergelijk verschil niet met betrekking tot de aansprakelijkheid voor inbreuken op het auteursrecht. Het loutere samenwonen met andere gezinsleden kan dus niet automatisch leiden tot de uitsluiting van deze aansprakelijkheid.

In de tweede plaats bepaalt artikel 54 van het Handvest dat misbruik van de daarin erkende rechten is verboden. Het is waar dat dit artikel hoofdzakelijk betrekking heeft op handelingen die, onder het mom van de in het Handvest erkende rechten, er in werkelijkheid op gericht zijn de grondrechten te bestrijden en teniet te doen.15. Inbreuken op een intellectuele-eigendomsrecht zijn uiteraard geen handelingen van dien aard.

Dit gezegd zijnde, maakt het verbod op misbruik van recht sinds lange tijd deel uit van de algemene beginselen van het Unierecht.16. Volgens dit beginsel mogen justitiabelen geen misbruik maken van de door de normen van de Unie verleende rechten om de daaruit voortvloeiende voordelen te verkrijgen zonder dat het doel van die normen wordt verwezenlijkt.

In het hoofdgeding stelt Strotzer dat hij niet aansprakelijk kan worden gesteld voor de inbreuk op het auteursrecht die via zijn internetaansluiting is begaan, omdat ook andere personen, namelijk zijn ouders, toegang hebben tot deze aansluiting. Bovendien stelt hij dat zijn ouders niet op de hoogte zijn van de software die is gebruikt om deze inbreuk te plegen, en dat zij het werk dat illegaal ter beschikking van het publiek is gesteld ook niet op hun computer hebben staan.

Het staat dan ook aan de verwijzende rechter om na te gaan of Strotzer geen misbruik maakt van het recht op bescherming van het familie- en gezinsleven door zich op dit recht te beroepen, niet om zijn gezinsleden te beschermen tegen een eventuele aansprakelijkheid voor de inbreuk op het auteursrecht waarmee zij kennelijk niets te maken hebben, maar enkel om zelf niet voor die inbreuk aansprakelijk te worden gesteld. Indien dit het geval zou zijn, zou het recht op bescherming van het familie- en gezinsleven geen belemmering mogen vormen voor de bescherming van de intellectuele eigendom van de houders van dat auteursrecht.