6.4 De vier factoren en hun impact

In het kader van dit proefschrift heb ik verschillende deelonderzoeken uitgevoerd. Daaruit leid ik af dat vier factoren van invloed zijn op de keuze voor een heffingsmethode. Dit betreft zowel de initiële keuze als de keuze voor een latere omzetting. Die vier factoren zijn:

Op zichzelf beschouwd, zijn vier factoren niet veel. Dat zou de indruk kunnen wekken dat het kiezen van een heffingsmethode een eenvoudige aangelegenheid is. Die indruk is echter niet juist. Het begint er al mee dat bij een keuze alle vier de factoren moeten worden betrokken en tegen elkaar moeten worden afgewogen. Wat daar de resultante van is, laat zich op voorhand niet voorspellen. Het betreft namelijk een beleidspolitieke beslissing waarbij telkens verschillende gewichten kunnen worden toegekend aan de vier afzonderlijke factoren. Bovendien blijkt dat elke factor verschillende verschijningsvormen kent. Dat laatste zal ik toelichten aan de hand van een aantal voorbeelden, waar ik in dit verband verder geen waardeoordeel over uitspreek in de zin van dat de een belangrijker zou zijn dan de ander en dat daarom meer gewicht aan moet worden toegekend1, zoals die uit de deelonderzoeken naar voren zijn gekomen.

Uit het bovenstaande komt ook naar voren dat factoren elkaar kunnen versterken: het vooraf in vullen van aangiften heeft bijvoorbeeld zowel een positief effect op de behoefte aan rechtszekerheid van belastingplichtigen als op de uitvoeringslasten van de Belastingdienst (vooral minder toezicht achteraf) en de actieve informatieplicht van artikel 10a AWR leidt tot meer correctiemogelijkheden voor de Belastingdienst en meer rechtsgelijkheid tussen belastingplichtigen, terwijl het tegelijkertijd ook een positief effect heeft op de uitvoeringslasten van de Belastingdienst (opnieuw minder toezicht achteraf). In voorkomende gevallen kunnen de factoren echter ook tegengesteld op elkaar inwerken. Een voorbeeld hiervan vormt horizontaal toezicht dat enerzijds een positief effect heeft op de rechtszekerheid van belastingplichtigen en de uitvoeringslasten van de Belastingdienst. Daar staat tegenover dat belastingplichtigen een tax control framework moeten hebben wat de nodige administratieve lasten met zich meebrengt. Ten slotte wijs ik nog op ervaringen in het buitenland, vooral Australië, waaruit blijkt dat een omzetting naar ‘self-assessment’ heeft geleid tot minder uitvoeringslasten voor de Belastingdienst op het vlak van het toezicht. Daar staat echter tegenover dat de rechtszekerheid van belastingplichtigen is afgenomen, de belastingdienst dientengevolge meer menskracht heeft moeten inzetten om belastingplichtigen te ondersteunen bij het invullen van hun aangiften en de administratieve lasten van diezelfde belastingplichtigen zijn toegenomen.

Bij het maken van een keuze op het vlak van de heffingsmethoden, moet derhalve een afweging worden gemaakt tussen de verschillende factoren. Daarbij moet er rekening mee worden gehouden dat elke factor meerdere verschijningsvormen kent. Die vormen kunnen elkaar versterken, maar kunnen ook onderling tegenstrijdig zijn. Al met al is er sprake, zie figuur 3 hieronder, van een hele kluwen aan onderlinge verbanden tussen de verschijningsvormen.

Figuur 3 Relevante factoren bij de keuzes ten aanzien van de heffingsmethoden, de verschillende verschijningsvormen en hun onderlinge verbanden

Het maken van een keuze op het vlak van de heffingsmethoden is door die veelheid aan onderlinge verbanden een meerdimensionale en daardoor complexe aangelegenheid. Om die reden adviseer ik het gebruik van een afwegingskader, zodat toekomstige keuzes systematischer, beter onderbouwd en transparanter kunnen worden gemaakt dan thans het geval is.