Artikel 6 EVRM en de civiele procedure (BPP nr. 10) 2008/6.7.3:6.7.3 Onafhankelijkheid ten opzichte van partijen

Artikel 6 EVRM en de civiele procedure (BPP nr. 10) 2008/6.7.3

6.7.3 Onafhankelijkheid ten opzichte van partijen

Documentgegevens:

Mr. P. Smits, datum 06-03-2008

Datum: 06-03-2008
Auteur: Mr. P. Smits
JCDI: JCDI:ADS302512:1
Vakgebied(en): Burgerlijk procesrecht (V)

In de Nederlandse literatuur wordt wel gesteld dat onafhankelijkheid ten opzichte van partijen hetzelfde is als onpartijdigheid.1 Onder erkenning van het feit dat de scheidslijn tussen beide grootheden dun is en moeilijk te trekken,2 meen ik toch dat deze gelijkstelling niet zonder meer opgaat. Als het Europees Hof het heeft over de onafhankelijkheid ten opzichte van partijen, dan ziet het daarbij op de verhouding tussen rechter en partijen in het algemeen en niet op de relatie tussen een rechter en een partij in een specifiek geval.3

Zo moet uit de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht ten opzichte van partijen volgen dat honorering van de rechters niet in handen ligt van partijen, maar van de overheid. Hun salariëring hangt niet af van het - in de ogen van partijen - al dan niet juiste resultaat. En tevens dat het niet aan partijen is te beslissen welke rechter (A, B of C) hun geschil zal gaan beslechten, zoals bij arbitrage het geval is. Zij moeten het doen met het corps rechterlijke ambtenaren dat de overheid beschikbaar stelt.4 In dit verband vermeldt aanbeveling R(94)12 in principle I lid 2 onder e onder meer: 'The distribution of cases should not be influenced by the wishes of any party to a case or any person concerned with the results of the case.'

Laatste vergelijkende opmerkingen geven gemakkelijk aanleiding om een vals licht te laten schijnen over de verhouding overheidsrechter-arbiter. Dat is niet de bedoeling. Men behoede zich voor de denkfout dat arbiters minder onafhankelijk van partijen zouden zijn dan de overheidsrechter. Eerder is het omgekeerde het geval en kan men stellen dat partijen afhankelijk zijn van arbiters: benoeming van arbiters door partijen staat of valt met de aanvaarding daarvan door dezen; partijen onderwerpen zich voorts vrijwillig aan de - doorgaans - hogere (salaris-)kosten die aan arbitrage verbonden zijn.5 Slechts heb ik beoogd aan te geven dat de civiele rechter ten opzichte van partijen niet in een afhankelijke relatie staat. Niettemin zijn ook hier weer enkele relativeringen op zijn plaats:

-: Ten eerste zij opgemerkt dat er in één opzicht een afhankelijke relatie van rechter ten opzichte van partijen bestaat. Het betreft een aspect dat inherent is aan het civiele procesrecht en dat zo verankerd is in het juridisch gedachtegoed dat daar gemakkelijk aan voorbij gegaan kan worden: de civiele rechter is afhankelijk van wat partijen (respectievelijk hun advocaten) hem als geschil voorleggen. Zij bepalen waarover geprocedeerd wordt en bepalen derhalve in principe ook de omvang van het rechterlijk oordeel. Het is dit aspect waar Haak met recht reeds op wees6 en dat thans in art. 24 Rv met zoveel woorden is neergelegd. De rechter wordt met andere woorden door partijen gestuurd, en dit is nog meer waar naarmate diens rechtshulpverleners geverseerd zijn in de materie van het geschil dat zij voorleggen. 'Hoe gespecialiseerder de rechtshulpverlener is op een onderdeel van het recht en in de feiten waarop dat recht betrekking heeft, des te beter is hij in staat de feiten normatief te duiden.'7 Dit soort afhankelijkheid kan een rechter weinig zorgen baren; hij zal de aangedragen specialistische kennis bij het concipiëren van zijn uiteindelijke beslissing in dankbaarheid aanvaarden en benutten.8
-: Ten tweede betekent onafhankelijkheid van de rechter ten opzichte van partijen niet dat de rechter onaantastbaar is voor laatstgenoemden. Rechterlijke fouten ten aanzien van het materiële of formele geschil kunnen aanleiding geven tot aansprakelijkstelling van de Staat voor de 'ondergeschikte' rechterlijke ambtenaren waarvan zij zich bedient; de minister kan de betrokken rechterlijke ambtenaar bij opzet of bewuste roekeloosheid wel verplichten om ter zake de schade die daardoor ontstaan is, een vergoeding aan de Staat te betalen (art. 42 Wrra). De onafhankelijkheid van de rechterlijke macht staat daaraan niet in de weg.9

Toon alle voetnoten

Voetnoten

Voetnoten

Zo Snijders, Ynzonides en Meijer (2002), nr. 36: 'De onafhankelijkheid ten opzichte van partijen, ook wel aan te duiden als de onpartijdigheid, ...'

Zie hiervoor par. 6.1.

In gelijke zin De Waard (1987), p. 331, die terecht opmerkt dat het door het Hof gemaakte onderscheid tussen enerzijds 'the independence not only of the executive but also of the parties' en anderzijds de Impartiality' anders zonder zin zou zijn.

Zie Marius Gerlings (1975), p. 137.

Een uitzondering daarop vormen bijvoorbeeld de Geschillencommissie Bankzaken en de Klachtencommissie DSI (per april 2007: Klachteninstituut Financiële Dienstverlening), waar een klager/belegger tegen betrekkelijk (zeer) geringe kosten terecht kan. In mijn (banken-)praktijk zie ik dat dat tot een behoorlijke floodgate aan zaken leidt.

Haak (1977), p. 74-80.

Haak, a.w., p. 78.

In deze zin liet zich bijvoorbeeld de voormalige Haagse rechtbankpresident mr. A.H. van Delden (thans voorzitter van de Raad voor de rechtspraak) uit in een interview met Hanneke van Son in Adv.bl. 1993, p. 460-461.

Vergelijk ook art. 5.2 van het European Charter on the Statute for Judges: 'Compensation for harm wrongfully suffered as a result of the decision or the behaviour of a Judge in the exercise of his or her duties is guaranteed by the State. The statute may provide that the State has the possibility of applying, within a fixed limit, for reimbursement from the judge by way of legal proceedings in the case of a gross and inexusable breach of the rules governing the performance of judicial duties.' Terecht neemt van A.H. van Delden in NRC Handelsblad 8 februari 2005 dan ook - naar aanleiding van de ophef omtrent de rechterlijke dwalingen van het Hof Den Haag in de moordzaak van Nienke Kleiss - de stelling in dat rechters niet apart ter verantwoording geroepen kunnen worden voor een (vermeend) onjuiste uitspraak, omdat dit anders een aantasting van hun onafhankelijkheid zou betekenen.