IV.2.1 Geen feitelijk vermoeden

Een belangrijke bron van verwarring en onduidelijkheid over de precieze betekenis van de behandelingsdimensie is de gebruikelijke formulering van de onschuldpresumptie. Iemand wordt ‘vermoed’, ‘geacht’ of ‘ervoor gehouden’ onschuldig te zijn.

Vermoeden betekent in het normale spraakgebruik ‘iets waarschijnlijk achten’.1 Van een vermoeden is in die zin sprake wanneer één of meerdere feiten of omstandigheden een ander feit waarschijnlijk maken, doordat tussen de vastgestelde en de vermoede feiten een causaal of statistisch verband wordt verondersteld. Deze veronderstelling impliceert – anders dan wetenschap – dat nog rekening ermee wordt gehouden dat de zaken anders liggen dan voorlopig is aan te nemen. Op dergelijke wijze manifesteert zich in de strafvordering bijvoorbeeld het redelijk vermoeden van schuld als neergelegd in artikel 27 Sv.

In meer technisch-juridische zin pleegt onderscheid te worden gemaakt tussen feitelijke presumpties (in juristenlatijn: praesumptiones hominis) en rechtspresumpties (presumptiones iuris).2 De feitelijke presumpties worden niet door het recht voorgeschreven, maar zijn een ‘intellectueel gedachtesprongetje’ van degene die zich ervan bedient.3 Zij worden vooral gebruikt bij de bewijswaardering en hebben veel gemeen met vermoedens zoals zij in het normale spraakgebruik voorkomen.4 Het gaat namelijk om inductieve gevolgtrekkingen op grond van statistiek, ervaringsregels of logica die de waarheidsvinder nodig heeft om uit de vastgestelde feiten een ander – vaak niet of nauwelijks vast te stellen – feit te bewijzen.5 Het zijn assumpties over de werkelijkheid.6 Het gebruik van deze vermoedens valt vaak nauwelijks op, vanwege de grote vanzelfsprekendheid waarmee dit gebeurt.7

De behandelingsdimensie is noch een vermoeden in de reguliere zin van het woord, noch een praesumptio hominis. De onschuldpresumptie laat zich namelijk niet als een waarschijnlijkheidsassumptie over de werkelijkheid interpreteren.8 Zodra een verdenking of zelfs ernstige bezwaren bestaan, is een feitelijk, op empirie gebaseerd onschuldvermoeden daarmee niet te verenigen.9 De onschuldpresumptie komt echter juist toe aan verdachten en zelfs aan op heterdaad betrapten. Van hen kan niet worden volgehouden dat hun onschuld waarschijnlijk wordt geacht.