6.2.1.1.2 De stichting als Vorerbin, Nacherbin of Ersatzerbin

Brengt het zijn van (mede-)erfgenaam slechts praktische problemen met zich mee, zo anders is dat met de bij dode opgerichte stichting als Vorerbin, Nacherbin of Ersatzerbin. Het stichtingenrecht kan ertoe leiden dat de stichting niet zal ontstaan bij een dergelijke wijze van begunstigen vanwege de fixatie op het vermogen van de stichting. Door het zijn van Vorerbin of Nacherbin is het mogelijk dat de stichting niet langdurig over voldoende vermogen beschikt om haar doel te bereiken. Om dit goed te doorzien is enig inzicht in de figuren van Nacherbe en Vorerbe nuttig.

De Nacherbe is erfgenaam nadat eerder een ander, de Vorerbe, erfgenaam is geweest (§ 2100 BGB, Nacherbe). Uit § 2106 BGB blijkt dat de Vorerbschaft voortduurt tot het overlijden van de Vorerbe of zoveel eerder als bepaald door de erflater. De erflater kan zowel een tijdstip als een gebeurtenis aanwijzen waarop de Nacherbe tot de nalatenschap gerechtigd wordt. Een Vorerbe is daardoor een tijdelijk erfgenaam, niet een erfgenaam onder ontbindende voorwaarde.1 Als de erflater niet heeft bepaald wanneer de Nacherbe aantreedt, is dat bij het overlijden van de Vorerbe (§ 2106 BGB). Is de Nacherbe of Vorerbe een rechtspersoon, dan eindigt de Vorerbschaft bij het intreden van het tijdstip of de gebeurtenis genoemd in de uiterste wilsbeschikking maar uiterlijk na dertig jaar (§ 2109 Abs. 2 BGB).2

Aan de Vorerbe worden vele beperkingen met derdenwerking opgelegd. Zo is het de Vorerbe in beginsel niet toegestaan onroerende zaken te vervreemden die onderworpen zijn aan de Vorerbschaft (§ 2113 Abs. 1 BGB), anders dan met toestemming van de Nacherbe (§ 185 BGB). De erflater kan de Vorerbe van deze verplichtingen geheel of gedeeltelijk vrijstellen (§ 2136 BGB).3 Als de erflater van deze mogelijkheid gebruik heeft gemaakt, wordt gesproken van een befreiter Vorerbe.4

Een Nacherbe met een befreiter Vorerbe moet maar hopen dat zodra dat hij erfgenaam wordt, de Vorerbe nog iets voor hem heeft overgelaten.

Als de bij dode opgerichte stichting tot Nacherbin is benoemd, is de vraag of sprake is van een befreiter Vorerbe van groot belang. Als de stichting Nacherbin is, is Anerkennung pas mogelijk nadat de stichting tot het vermogen gerechtigd wordt.5 Indien het als Nacherbin te verkrijgen vermogen bestaat uit onroerende zaken, wordt de stichting niettemin direct als Nacherbin in het Grundbuch opgenomen, zelfs als de Anerkennung nog niet heeft plaatsgevonden. De reden hiervoor is de fictie van § 84 BGB (de Städel-Paragraph, zie 3.4.2.1) die ervan uit gaat dat de stichting geacht wordt te hebben geërfd vanaf het overlijden van de erflater. De inschrijving in het Grundbuch vindt ambtshalve plaats, gelijk met de inschrijving van de Vorerben.6

De stichting als Nacherbe is echter haar daadwerkelijke ontstaan niet zeker. De stichting als Nacherbe zal de procedure tot Anerkennung niet doorkomen zolang zij niet feitelijk is gerechtigd tot de nalatenschap van de erflater. Pas als dat het geval is, is het mogelijk te beoordelen of de stichting over voldoende vermogen zal beschikken. Hetgeen noodzakelijk is voor het duurzaam bereiken van haar doel als bedoeld in § 80 Abs. 2 BGB.7

De stichting als Vorerbin is, behoudens zeer bijzondere omstandigheden, uitgesloten.8 Door de tijdelijke gerechtigdheid tot het geërfde vermogen, zal niet worden voldaan aan het bepaalde uit § 80 Abs. 2 BGB, de duurzaamheid van de stichting is niet gewaarborgd zodat Anerkennung achterwege blijft.9

In Duitsland kent men ook nog de Ersatzerbe (§ 2096 BGB).10 Een Ersatzerbe is te beschouwen als ‘reserve erfgenaam’ die aantreedt als de oorspronkelijke bedoelde erfgenaam geen erfgenaam blijkt te zijn geworden. Dit kan doordat die erfgenaam is vooroverleden maar ook omdat hij de nalatenschap heeft verworpen. Voor de bij dode op te richten stichting die is benoemd tot Ersatzerbin speelt een vergelijkbare problematiek als met de bij dode op te richten stichting als Nacherbe: het hoeft ten tijde van het openvallen van de nalatenschap nog niet duidelijk te zijn of zij ook tot de nalatenschap is gerechtigd. Tot dat die zekerheid er is, kan geen Anerkennung plaatsvinden.11

Omdat in Nederland een stichting zonder of met weinig vermogen binnen het concept van de stichting als organisatievorm valt, is in Nederland bovenstaande problematiek onbekend.